Ethiopian Constitution and Courts Law የኢትዮጲያ ህግና ህገ መንግስት

ፍትሕ አተረጓጎም
ዶክተር ዳኛቸው አሰፋ አዲስ አድማስ ጋዜጣ ላይ መጋት 5 ፣ 2007 ዓ.ም በፃፉት ፅሁፍ ላይ ‹‹በፍትሕ ኀልዮት ታሪክ ውስጥ ወሳኝ ድርሳናት የጻፉ ሰዎች እንደሚያቀርቡት፣ ‘ፍትሕ’ በጥቅሉ ኹለት ዐበይት መደቦችን የያዘ ፅንሰ ሐሳብ ነው፤ እኒኽም ‘ሰብስታንቲቭ ጀስቲስ’ (ፍሬ-ነገራዊ ፍትሕ) እና ‘ፕሮሲጀራል ጀስቲስ’ (ወጋዊ ፍትሕ) ይባላሉ። ከኹለቱ የፍትሕ አመለካከቶች በመነሣት በአገራችን ውስጥ የሚታዩትን ችግሮች ለማሳየት እሞክራለሁ። ስለ ‘ሰብስታንቲቭ ጀስቲስ’ በምናወራበት ጊዜ፣ በርእሰ ነገሩ ላይ ወሳኝ ድርሳን የጻፉትንና ለብዙ ዓመታት በሃርቫርድ ዩኒቨርሲቲ ያስተማሩትን ጆን ሮውልስን ሳንጠቀስ አናልፍም። ‘የፍትሕ ንድፈ ሐሳብ’ (A Theory of Justice) በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ጆን ሮውልስ ፍትሕን በተመለከተ ባስቀመጡት አስተምህሮ፣ አንድን ሥርዐት ፍትሐዊ ነው የምንለው÷ ዜጎች በአገሪቱ ውስጥ በሚገኙ ኹሉም ተቋማት ውስጥ ገብተው ሥራ ለመያዝ ወይም ለመገልገል (በጨረታም ኾነ በሌላ መልኩ ለመሳተፍ) በፆታ፣ በብሔር እና በመደብ ሳይኾን እንደየችሎታቸው ብቻ ተመርጠው ለመሳተፍ ሲችሉ ነው። የአገራችን ብሂል “ከዕንጨት መርጦ ለታቦት፣ ከሰው መርጦ ለሹመት” ይለዋል፤ የጆን ሮውልስን ሐሳብ።››
‘ፕሮሲጀራል ጀስቲስ’ን በተመለከተ፣ ዕውቅ አስተምህሮ የጻፈው ፕሮፌሰር ስቱዋርት ሃምሻየር (Stuart Hampshire) “ፍትሕ ግጭት ነው” (Justice is Conflict) በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ እንደሚሉት፣ የሰው ልጅ ከጭቅጭቆችና ከግጭቶች ነጻ ባይኾንም፣ ፍትሕ ርትዕ ይሰፍን ዘንድ ኹሉም ወገኖች የሚደመጡበትና ሐሳባቸውን የሚያቀርቡበት መድረክ ሲኖር ነው፤ ካሉ በኋላ፣ የጥንት ሮማውያንን አባባል፣ “የሌላውንም ወገን ድምፅ ስማ” (Audi alteram partam) የሚለውን ምክር ይለግሳሉ።
ፕሮፌሰሩ፣ ‘’የአሜሪካ ሕገ መንግሥት ምን ያኽል ዴሞክራሲያዊ ነው?’’ (How Democratic is the American Constitution?) በሚለው መጽሐፋቸው ውስጥ የሚከተሉትን ወሳኝ ጥያቄዎች አቅርበዋል። አንደኛ፣ ዐሥራ አንድ ስቴቶች እና ሠላሳ ዘጠኝ እንደራሴዎች ብቻ ከዛሬ ኹለት መቶ ዓመታት በፊት ያረቀቁትንና የፈረሙትን ሕገ መንግሥት ዛሬ ለምን እንቀበላለን? እውን፣ አብዛኞቹ አሜሪካውያን እንደሚሉት፣ ሕገ መንግሥቱን የምንከተለው የዜጎችን ኹሉ ቅቡልነት ስላገኘ ነውን? ብለው ይጠይቁና ምላሹን ለማግኘት ሌላ ጥረት ሳያስፈልጋቸው፣ ግን እስኪ፣ ይህን መጽሐፍ ከምታነቡ ዜጎች መካከል ምን ያኽላችሁ ለሕገ መንግሥቱ ቅቡልነትን ትሰጡ ዘንድ ተጠይቃችኹ ሰጥታችኋል? ሲሉ ይሞግታሉ።
«ኹለተኛ፣ አንዳንድ አሜሪካውያን፣ የምንከተለው ሕገ መንግሥት ከዓለም ምርጡ ነው፤ ብለው እንደሚናገሩ ፕሮፌሰሩ ያወሱና ይህ አባባል እውነት ከኾነ፣ ለምን ኻያ ሦስት የዓለም ታላላቅ ዴሞክራሲዎች የአሜሪካን ሕገ መንግሥት ነጥብ በነጥብ አልገለበጡም? ሲሉም ይጠይቃሉ። የፕሮፌሰር ሮበርት ዳል ዋነኛ ዓላማ፣ የአሜሪካ ሕገ መንግሥትን ማስቀየር ሳይኾን፣ ሕዝቡ ስለ ሕገ መንግሥቱ ያለውን ዶግማዊ አመለካከት ሽሮ ዳግም ወደ ውይይትና ፍተሻ ይገባ ዘንድ ለመጎትጎት ነው። ኹለት መቶ ዓመታት የሞላውና በዓለም ላይ አድናቆትን ያተረፈው የአሜሪካ ሕገ መንግሥት ጥያቄና ትችት የሚቀርብበት ኾኖ ሳለ፣ ኻያ ዓመታት ብቻ ያስቆጠረው የአገራችን ሕገ መንግሥት ላይ ጥያቄ በሚነሣ ጊዜ፣ ሕገ መንግሥቱን “ለማፍረስ (ለመናድ)” በሚል ፈሊጥ ዜጎች ዴሞክራሲያዊ ውይይት የሚያደርጉባቸው መንገዶች መዘጋት የለባቸውም። »ይላሉ ዶክተር ዳኛቸው በአዲስ አድማስ ጋዜጣ ላይ ባሰፈሩት ጽሁፋቸው ።
በኢትዮጲያ የንብረት ባለቤትነት ህግና
አንድ የፍርድ ቤት ሙግት በርካታ ወራትን ብሎም አመታትን የሚፈጅ ሲሆን ይህም ማለት ይህ ጉዳይ ፍርድ ቤት ይዞታል በሚል ብቻ እውነቱ እስከሚወጣ ድረስ አመታትን መፍጀቱ የንብረት ባለቤትነት መብትን ህጉ በአግባቡ ማስከር ችሏል ወይ ? የሚል ጥያቄ ቢነሳ መልካም ነው ፡፡ በሃገራችን እንደሚታወቀው የፍርድ ቤት ሙግት በቀላሉ የማያልቅ ሲሆን በቀላሉ ወረዳዎች ወይንም ባስ ካለም ክፍለ ከተማዎች መፍትሄ ሊሰጡት የሚገችሉት ጉዳይ አመታትን ሰዎችን ሲያመላልስ ይስተዋላል ፡፡
አንዱ የመዋእለ ንዋይን ፍሰት ለማበረታታት ከሚመከሩት የተመቻቹ ሁኔታዎች አንዱ የንብረት ባለቤትነት (Property Right) መብትን ማስከበር ሲሆን በምእራባውያን የምጣኔ – ሐብት ባለሙያዎች እንደተጠናው ከሆነ ለአፍሪካ ኢንቨስትመንትን አግባቡና በበቂ ላለመሳቧ ዋነኛው ምክንያት የንብረት ባለቤትነት መብት በበቂ አለመከበሩ ነው ይላል ፡፡
አንድ መዋእለ ንዋይ አፍሳሽ አንድ የውጭ ሃገር ሄዶ ገንዘቡን ሲያፈስ የሚያፈሰውን ገንዘብ ሲፈልገው መልሶ ማውጣት ሚፈልግበት በማንኛውም ሰዓት ላይ ማውጣትን የሚፈልግ ሲሆን የንብረት መብት (Property Right) በአግባቡ የማይከበርባቸው ሃገራት የውጭ መዋእለ ንዋይን የማግኘት እድላቸው በጣም ጠባብ ነው የሚሆነው ፡፡ ይህም አወዛጋቢ በሚሆንበት ወቅት የሚከበር ፍርድ ቤቶች አማካይነት በተፋጠነና በተከራካሪ ወገኖች ላይ የማያስፈልግ ወጭንና ኪሳራን በማያስከትል ሁኔታ በአንዱ ኪሳራ ሌላኛው አለአግባብ በማይጠቀምበት ሁኔታ መሆን አለበት ፣ የነገሩ መንዛዛት አንደኛው ወገን በአንደኛው ኪሳራ አለአግባብ እንዲጠቀም የሚያደርግ ሲሆን ፣ ይህ ካልሆነ ደግሞ በሁለቱም ወገኖች ላይ ከባድ ኪሳራንና መጓተትን ያስከትላል ፡፡ ለምሳሌ በእርስ በርስ ጦርነት የምትታመሰው ሶማልያን እናስብ ፤ አንድ የውጭ ሃገር ኢንቬስተር ሶማልያ ሄዶ መዋእለ ንዋዩን እንደማፍሰስ ብለን ብናስብ አንድ ባለሃብት እርዳታ አድርጎ ቢሰጠው ይሻለኛል ፣ ዝም ብዬ ሄጄ ገንዘቤን ከማፈስና ከምነጠቅ ብሎ ነው እሚያስበው ፣ ስለዚህ ሶማልያ መዋእለ ንዋይ የማግኘት እድሏ አናሳ መሆኑ ግልፅ ነው ፡፡
በአፍሪካ የንብረት ባቤትት መብት በአግባቡ የማይከበር ሲሆን ለኢንቨስትመንት አስፈላጊ የሆነ መሬት ያለ በቂ ሰነድ የሚያዝ ሲሆን መዋእለ ንዋይን ለማፍሰስና ለማሳደግም ሆነ ለማሻሻል አስቸጋሪ አድርጎታል ብለው የውጭ ባለሙያዎች ይናገራሉ ፡፡ ከዚህ ተጨማሪ ግን ፍርድ ቤቶች ጠንካራ ሆነው የንብረት ባለቤት ህጉን ለማስከበር ፈጣንና ወጪ ቆጣቢ በሆነ መንገድ መፍታት ካልቻሉ ረጅም ግዜን መውሰዱ መዋእለ ንዋይን ከማረታታት አንፃር አሉታዊ ጎን ይኖረዋል ፡፡ ለምሳሌ አከራይና ተከራይ መሐከል ያለ ክርክር አመታትን ሊወስድ ይችላል በዚህም ምክንያት አከራዩ ፣ ክርክሩ ቤቱ ተይዞት ከሆነ የሚካሄደው ቤቱን እስከሚያስለቅቅ ድረስ የሚደርስበትን ኪሳራን ከውል ውጭ ጉዳት ደርሶብኛል በሚል ሌላ መዝግብ በመክፈት ድጋሚ ከሶ ብቻ ነው ማስከፈል የሚችለው ፡፡ ይህ ራሱ ደግሞ ከውል ውጭ ምን ያህል ነው የደረስብህ ኪሳራ የሚለው ለዳኝነት ቁልጭ ያለ ባለመሆኑ ምክንያት አሻሚ ስለሚሆን ከውል ውጭ ጉዳት ለደረሰበት ወገን አርኪ ላይሆን ይችላል ፡፡ ከዚህም በተጨማሪም ጉዳቱ ለደረሰት ወገን የደረሰበት ጉዳት ሌላ ተጨማሪ ወጪን ፣ የጠበቃ አበልን የሚያስወጣው ሲሆን ጉዳቱ የበዛ ነው የሚሆነው ፡፡
ፍርድ ቤቶች የንብረት ባለቤትነት መብት ላይ ፈጣን ውሳኔን የማያሳልፉ መሆናቸው በንግድና በኢኮኖሚ እንቅስቃሴው ላይ ከባድ ኪሳራንና የሚፈጥር ሲሆን ዜጎች ከፍርድ ቤት ትክክለኛውን ፍትህ በአግባቡና በግዜው አናገኝም ብለው የሚያስቡ ከሆነ በፍትህ ስርአቱ የማይተማመኑ ከሆነ አለመተማመንና የተሳለጠ የንገድ ንግድ ስርአትና አይኖርም ። እንዲሁም ትርፍ የሆኑ ንብረቶች ተከራይተው ለሌሎች ሊጠቅሙ ይችሉ የነበሩ በዚህ ምክንያት ያለስራ ታስረው እንዲቀመረጡ ያደርጋል ። ጠንካራ እና ተአማኒ የሆነ የህግ ስርአት ለአንድ ሃገር የኢኮኖሚ እድገት መሳለጥ አስፈላጊ ሲሆን በህግ ስርአቱ ዜጎች ሲተማመኑ መሸጥ ፣ መለወጥ ፣መግዛት ፣ መከራየት እና ማከራየት ወደ መሳሰለው የምጣኔ – ሐብቱን ምርታማነት (Productivity) ወደሚያሳድጉ እነርሱንም ሆነ ሌሎችን ትርፋማ ወደሚያደርጉ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ ይገባሉ ።
የኢንቨስትመንት አዋጁ እንደሚደነግገው ከዚህ ቀደም አንድ የውጭ ሃገር ዜጋ ኢትዮጲያ ውስጥ ቤት መግዛትም ሆነ መስራት የማይችል ሲሆን ነገር ግን የዚህ አዋጅ መሰረት ግን ኢንቨስተሩ ቤት ለመስራት ይፈቀድለታል ፡፡ ለምሳሌ በ2004 ዓ.ም. የወጣው የሊዝ አዋጁን ብንወስድ አዋጁ የወጣትበት ዋነኛው ምክንያት የትራንስፎርሜሽን እቅዱን ማሳካት የሚል ሲሆን ፣ የግል የንብረት ባለቤትነት መብትን ይጋፋል በሚል በህግ ባለሙያዎች የተተቸ ሲሆን ነገር ግን አዋጁ የወጣበት አላማ ግን መንፈሱን መረዳት ይቻላል ፡፡
በቻይና ሃገር 2015 ዓ.ም. 1200 አካባቢ ፍርዶች የተሳሳቱ ሆነው ተገኝተዋል ፡፡
የቻይና የኮሚኒስት ፓርቲ መሪዎች ህንድ ሃገር የሚገኙትን ዳይላ ላማ ንሰሃ ላላልገባ በሚቀጥለው ግዜ ሲፈጠር ሪኢንካርኔት (Reincarinate) ሲሆን ሴት ወይንም ንብ ሆኖ ነው የሚፈጠረው ያሉ ሲሆን ፡፡
የፍትህ ስርአት የማሻሻያ ሃሳቦች
የሃገራችንን የፍትህ ስርአትን ለማሻሻል የተለያዩ ሃሳቦች በበርካታ የህግ ባለሙያዎች ቀርበዋል ፤ ነገር ግን ከግልፅነት ጋር በተያያዘነ የሚነሱ እንዲሁም ከህግጋትንና ከአዋጆች ክፍተት እንዲሁም አስፈላጊ የሆኑ ነገር ግን ሊወጡ የሚገባቸው አዋጆች አለመኖር ዋነኛ ችግሮች ናቸው ፡፡
አፈፃፀምን ማገድና ምክንያቱን አለመግለፅ እንዲሁም ምንም እንኳን ይግባኝ ማለት ለአንድ ተከራካሪ መብቱ ቢሆንም እና ያለውን የዳኝነት ስርአቱን በመከተል ይግባኝ የማለት መብቱ የተጠበቀ ቢሆንም ፣ ነገር ግን አፈፃጸሙ በሁለት መስመር ደብዳቤ ሲታገድ ለምን እንደታገደ እና ዳኛው እግዱን የሰጠው ይግባኝ በመባሉ ብቻ ነው ወይንስ ለአፈፃፀም መታገድ አሳማኝ ምክንያት አለ የሚሉ በግልፅነት የሚቀመጡ ነገሮች አለመኖር ፣ እንዲሁም የመዝገቦችም መብዛትና የዳኞች ቁጥር ማነስ ፣ የመዝገብ ቤት ሰራተኞችም እንዲሁ ከአቅማቸው በላይ የሆነ ማህደሮችን የሚይዙ ሲሆን የዘመናዊ ቴክኖሎጂ በበቂ አለመኖር እንደ ኮምፒውተር ያሉ በበቂ አለመኖር ፣ እንዲሁም ለዳኞች የሚከፈለው ደመወዝ አበረታች አለመሆኑ ምክንያት የህግ ባለሙያዎች ከጥቂት አመታት በኋላ ወደ ግል ወይንም ወደ የግላቸውን የህግ የጥብቅና ቢሮን መክፈት እና ደህና ደሞዝ ይከፍላሉ ወደሚባሉ ድርጅቶች መጉረፍ የመሳሰሉት ችግሮች ዋነኞች ናቸው ፡፡
አመቺ የሆኑ ቢሮዎች አለመኖር ፣ እንዲሁም ለህብረተሰቡ ተደራሽ የሆኑ ቢሮዎች ዋና ዋና በሆኑ ቦታዎች ላይ አለመገኘት እንዲሁም ቢሮዎችን በየጊዜው መለዋወጥ የመሳሰሉት ዋነኛ ችግሮች ናቸው ፡፡
ከዚህም ተጨማሪ ፍርድ ቤቶች ላይ ስራን ያበዛ ነገር የአስፈፃሚው አካል ብቃት ማነስ ሲሆን አስፈፃሚው አካል በራሱ በቀላሉ ሊወስናቸውና ሊፈታቸው ይችሉ የነበሩ ጉዳዮች ፍርድ ቤቶችን ሲያጣብቡ መመልከት የተለመደ ነው ፡፡ ለዚህም በአንድ በኩል ግልፅ የሆነ ህግና አዋጅ እንዲሁም መመሪያዎች አለመኖር ሲሆን በሌላ በኩል ደግሞ በየደረጃው አስተዳደር እርከን ያሉ ተቋማት አቅማቸውን አዳብረው መፍትሄን ለመስጠት የሚያስችል የተደራጀ ብቃትና አቅም ጉድለት ናቸው ፡፡
የኢትዮጲያ የፍትህ ስርአት አስተማማኝና (Dependable) ሊተማመኑበት የሚቻል (Reliable) አይደለም ። አያከራክርም ተብሎ የሚታሰበውና አልቋል ተብሎ የሚገመተው ነገር እንደገና ያከራክራል ተብሎ ለእንደገና ለክርክር ሲቀርብ እና ባለጉዳዮችን ለአመታት ሲያጉላላ ይስተዋላል ፣ አላለቀም የሚባለው ነገር ደግሞ የለም አምልቆለታል ሲባል ይስተዋላል ።
ከዘመኑ ጋር ራስን ወቅታዊ ማድረግ አስፈላጊ ሲሆን ነገር ግን ለምሳሌ የፍትሐ ብሄር ህጉ ሰውነትን ለሌላ ሰው ለመስጠት መደራደር ወንጀል ነው የሚል ሲሆን ነገር ግን አሁን ባለው ሳይንስና ቴክኖሎጂ መሰረት አንድ ሰው ኩላሊቱን ለመለወጥ ለምሳሌ ወደ ህንድ ፣ ታይላንድና ደቡብ አፍሪካና ወደ መሳሰሉት ሐገራት መሄድ የሚያስቀር ሲሆን ነገር ግን በሀገራችን የኩላሊት ዝውውርን ለማድረግ የሚያስችል የህግ ማእቀፍ የሌለ ሲሆን ይህን የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር ማዘጋጀቱ ይታወሳል ፡፡
አንድ ደግሞ በፍትሐ ብሄር ስነ – ስርአት ህግ መሰረት ከስነ ስርአት ውጭ የሆነ ነገር ከተፈፀመ ዳኛው ወይም ችሎቱ ክሱን የመሰረዝ መብት አለው ተብሏል ፡፡ ነገር ግን ይህ የዜጎችን ፍትህን የማግኘት መብትን የሚፃረር ሲሆን ህገ መንግስቱ የሚያረጋግጣቸው እንጂ የሚሰጣቸው መብቶች አለመሆናቸውን አንፃር ህገ መንግስቱ አንድ መብትን ያረጋግጣል እንጂ አይሰጥም ስለዚህ ክስን የመሰረዝ መብትን ለአንድ ችሎት ወይም ዳኛ ሲሰጥ ይህ ማለት አንድ ሰው በአንድ ጉዳይ ክሱ ተሰረዘበት ማለት በዚያ ጉዳይ ላይ ያለውን መብት ማጣትን እንዲሚያስከትል የታወቀ ሲሆን
ህገ መንግስት እና ፌደራሊዝም
አንድ ሚሊየን ህዝብ ቁጥር ያላቸውን ቤንሻንጉልና ጋምቤላ ክልል ሲሆኑ ነገር ግን ከ1- 3 ሚሊየን ህዝብ ያላቸው እንደ ወላይታ ፣ ሃዲያና ሲዳማ ያሉት ብሄረሰቦች ግን ክልል የመሆን መብትን አላገኙም ፡፡ በአንፃሩ በህዝብ ቁጥር እጅግ ትንሽ የሆነች የሀረሪ ክልል ሲሆንና በህዝብ ቁጥር የሚያንሱ በክልሉ ምንም አይነት የፖለቲካ ስልጣንን የመያዝ መብት ሳይኖራቸው ነገር ግን የበለጠ የህዝብ ቁጥር ያላቸው ግን ክልል የመሆን መብትን ተነፍገዋል ፡፡ ደቡብ ክልል ምንም እንኳን የአቅጣጫ ስያሜ ቢሆንም ነገር ግን በዚህ ክልል ውስጥ የሚገኙ በቁጥር ትላልቅ የሆኑ ብሄረሰቦች ግን ክልል የመሆን መብትን አላገኙም ፡፡
የአንድ ቋንቋ ተወላጅ የሆነ ወደ ሌላ ቋንቋውን ወደማይናገርበት ክልል በሚሄድበት ወቅት በአንቀፅ 32 ላይ ያለውን የመንቀሳቀስ መብትን ነው የተጣሰው ፡፡ ቤንች ማጂ ጉራ ፈረዳ ዞን ለዚህ ምሳሌ ነው የሚል ምሳሌን ያቀርባሉ ተቺዎች ፡፡ ብሄረሰቦች መሐከል ጥርጣሬን እንዲፈጥሩና እርስ በእርስ በጥርጣሬ እንዲተያዩ ከማድረጉም በላይ ፡፡
በአንድ ፓርቲ አሰራር አንድን የፖለቲካ ስርአትን መፍጠር የሚቻለው በአንድ አውራ ፓርቲ ስር ሳይሆን ነገር ግን ፤ የአስፈፃሚው ስልጣንን የገነነበት እንና ህገ መንግስቱ ስልጣን አከፋፋይ ሳይሆን ነገር ግን ስልጣን አደላዳይ የሆነበት ነው ፡፡ ምንም እንኳን ህገ መንግስቱ ፌደራሊዝምን የሚከተል ነው ቢባልም ነገር ግን ከሃይለስላሴም ሆነ ከደርግ ዘመን በባሰ ሁኔታ ስልጣን በማእከል ተጠቅልሎ የገባበት ነው የሚል ትችትን ያቀርባሉ ፡፡
ሰልፍ ሩልና ሼርድ ሩል መሃከል ልዩነትም ሆነ ተመሳሳይነት አለው ፡፡ ብዙውን ግዜ ኢህአዴግ ተቃዋሚዎቸች አማራጭ የላቸውንም በሚል መከራከሪያን ቢያቀርብም ፡፡ ብዙዎቹ ፓርቲዎች የፌደራል ስርአት ለኢትዮጲያ አስፈላጊነቱን ይስማማሉ ይህም ከዚህ ቀደም ከነበረው አንድ እርምጃ ቢሆንም ነገር ግን ፣ የብሄር ብሄረሰብ ችግር ኢትዮጲያ የዲሞክራሲ፣ የልማትና የመልካም አስተዳደር ችግር ነው የቀረው የብሄረሰብ ጥያቄ መፍትሄን አግኝቷል ፡፡ ነገር ግን ይህ የብሄር ብሄረሰብ ጥያቄ ከተመለሰ በኋላ እስከ መቼ ነው ይህ ጥያቄ በጥያቄነቱ የሚቀጥለው ? አንድ የፖለቲካ ጥያቄ በአንድ ወቅት ጥያቄ ወደ ምላሽ ማምራት አለበት ፡፡
ህገ መንግስት የሚተረጎመው ገለልተኛና ነፃ በሆኑ ሰዎች ሲሆን የህግ ባለሙያ በሆኑ ግለሰቦች ሲሆን ፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ለአንድ የፖለቲካ ተቋም ህገ መንግስትን የመተርጎም ያህል ስልጣንን በተዘዋዋሪ መንገድ ለገዢው ፓርቲ መስጠት ተገቢ ነው ፡፡
የመገንጠል ጥያቄ የህልውና ጥያቄ ሲሆን ለኢትዮጲያ ይህች ካናዳ ውስጥ ኩቤክ ብትገነጠል ካናዳ ትፈርሳለች የሚል ጥያቄ ነው ፡፡ የፌደራሊዝም ዋና አላማ አንድነትን ማምጣት ነው ፣ መግቢያው ላይ ህገ መንግስቱ አንድ ማህበረ ኢኮኖሚያዊ ስርአትን መፍጠር ነው ነገር ግን መገንጠልን የሚፈጥረው ህገ – መንግስት ይህን እንዴት ነው ማጣጣም የሚቻለው ፡፡
ይህ ፌደራሊዚም ካፒታልና ጉልበት እንደ ልብ ተንቀሳቅሶ እንዳይደራ አድርጎ አንቆ ይዟል ፡፡
ዩጎዝላቪያ እነ ቲቶ ለአስርት አመታት ደፍጥጦ ሲገዛ እርሱ ሲሞት ዩጎዝላቪያ ተበታትናለች ፣ ሶቭየት ህብረትም እንዲሁ ከነሌኒንና ስካስታሊን በኋላ ከ70 አመታት በኋላ ልትበታተን በቅታለች ፡፡
ካሊፎርኒያ 32 ሚሊዮን ህዝብ ሲኖራት ቨርጂኒያ 11 ይህን ለማካካስ በሚል እኩል ወንበር እንዲኖራቸው ተደርጓል ፡፡ የቀድሞው ትውልድ ማህራዊ ፍትህን ያስቀደመ ሲሆን ነገር ግን የግለሰብን መብት ትኩረትን አልሰጠም በሚል ትችት ይቀርባል ፡፡
ህገ መንግስትን ለማሻሻል አስቸጋሪ መድረጉ ለራሱ ለኢህአዴግም ቢሆን አይጠቅምም ፤ ለምን ቢባል ራሱ ኢህአዴግ ተቃዋሚ ፓርቲ በሚሆንበት ወቅት በስልጣን ላይ ያለው ፓርቲ በጣም ጠንካራ ስለሚሆን ለተቃዋሚዎች ፈተናን ስለሚፈጥር ሲሆን ነገር ግን ፣ እንዲሁም ራሱ ኢህአዴግ ህገ መንግስቱን ለማሻሻል በሚፈልግበት ወቅት አስቸጋሪ ይሆንበታል ፣ ስለሆነም በሩን ገርበብ ማድረግ ረጅም ግዜ ሊጠቅም ይችላል ፡፡ ለህግ የበላይነት ከአስፈፃሚው አካል ወይንም ስልጣን ላይ ካለው ፓርቲ ጋር ንክኪ በሌለው መልኩ ህገ መንግስቱ መተርጎሙ ሌላው ቁልፍ ጉዳይ ነው ፡፡
በሌላ አገር ክልሎች ህገ መንግስትን ለማሻሻል ሁለት ሶስተኛ ድምፅ ካሳለፉ በዚህ ህገ መንግስት ግን ሁሉም ክልሎች ካላፀደቁትና በሁለት ሶስተኛ ድምፅ ካልደገፉት በስተቀረ አያልፍም በሌሎች ሃገራት ሁለት ሶስተኛ ማለትም ከ9 ክልሎች 6 ከደገፉ በቂ ሲሆን ይህም ህገ መንግስቱን ለማሻሻል እጅግ አስቸጋሪ ያደርገዋል ፡፡
የተቃዋሚዎች አንዱ ክርክር እድገትና ልማት የተለያዩ መሆናቸውንና የህንፃ ግንባታ የምናየው እድገት ነው እንጂ ልማት አይደለም ፡፡ ዋናው ልማት የሚገለፀው በሰብአዊ ልማት ሲሆን ይህም የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የልማት ድርጅት በየአመቱ በሚያወጣው ዘገባ ላይ ሲገልፅ ልማትን በፊዚካል በሆነ ኢንፍራስትራክቸር ለመግለፅ መነሳት ልማትን በአግባቡ አይገልፅም ፡፡ በዚህ ምክንያት በሐገራችን የሚታየው እድገት ነው እንጂ ዘላቂ መሆኑ አስተማማኝ የሆነ ልማት አይደለም ፡፡ የሰብአዊ ልማት ትምህርትን ፣ ጤናን ወዘተ የሚያካትት ሲሆን በዚህ መስክ ኢትዮጲያ ለውጥን ብታመጣም ነገር ግን ይህ በሰብአዊ ልማት ካልታገዘ አስተማማኝ አይሆንም የሚል መከራከሪያን ያቀርባሉ ፡፡ ኢትዮጲያ አፍሪካ ከናይጄሪያ በመቀጠል ከፍተኛ የተማረ የሰው ሃይል ፍልሰት የሚታይባት ሐገር ስትሆን ይህም የተማረው የሰው ሃይል ሽሽት ሀገሪቱ እድገት ላይ አሉታዊ ተጽእኖን ማሳረፍ ከጀመረ ውሎ አድሯል ፣ በዚህ መስክ ተለይም በህክምናው ዘርፍ በጉልህ የሚታይ ነው ፡፡
በፖለቲካ ፓርቲዎች ክርክር ላይ ብዙውን ግዜ ኢህአዴግ የሚያቀርበው ሃሳብ ተቃዋሚዎች «አማራጭ ሃሳብን አላቀረቡም» የሚል ሲሆን ከግዜ ወዲህ ግን ኢህአዴግ ይህን በማሻሻል «ያቀረቡት ሃሳብ ትክክል አይደለም ፣ ከዚህ በፊት ተሞክተሮ የወደቀ ነው» ወደ ማለት በማዘንበት ጭራሽ ምንም አማራጭ አላቀረቡም የሚለውን መተው «አማራጫቸው ተሞክሮ የወደቀና የማይሰራ ነው» ብሏል ። ይህም ተቃዋሚዎች «የ600 እና የ700 ገጽ አማራጭ ፖሊሲዎችን በብዙ መስኮች ዘርዝረን አቅርበናል ፣ ማኒፎስቶዎቻችንና ሰነዶቻችንን ማየት ይችላል» በሚል ለህዝብም ይፋ ሲያደርጉ ይስተዋላል ይህን መረዳትም ይመስላል ኢህአዴግ አማራጭ አላቀረቡም ከማለት ይልቅ «አማራጫቸው ተሞክር የወደቀና ፣ ነባራዊ ሁኔታውን ያላገናዘበ ነው» በሚል ማሻሻል የጀመረው ።
አንዳንድ ተቃዋሚ ፓርቲዎች የማይመስልና በእውነታው ሊሆን የማይችል ነገርን በምርጫ ክርክር ወቅት ሲናገሩ ተደምጠዋል ። ለምሳሌ «ለቤት ሰሪዎች መሬት በነጻ እንሰጣለን ፣ ለቤት መግዣ ያለወለድ ነጻ ብድር እንሰጣለን » የመሳሰሉ ክርክሮችን አቅርበዋል ። አንድ ሃገርን ሊመራ ተዘጋጅቻለሁ የሚል ፓርቲ በጣም ቀላል የሆኑ የምጣኔ – ሃብት መርሆዎችን የጣሰና የማይመስል ክርክርን ከማቅረቡ በፊት ከባለሙያዎች ጋር ምክክር ቢያደርግና ከአባላቱም ጋር ውይይትን አድርጎ ሚዲያ ላይ ቢቀርብ ይመረጣል። ነዳጅ የከበሩ የገልፍ አገራት ምናልባት ያለወለድ ወይም በነጻ ለዜጎቻቸው ቤት ሊሰጡ ይችሉ ይሆናል እንደ ኢትዮጲያ ባለና የኢኮኖሚ አቅም ባልጠነከረበት አገር ላይ ይህን አደርጋለሁ ማለት አሳማኝ መሆኑ አነጋጋሪ ነው ።
በአሁኑ ወቅት የከተሞች መሬት በተጣበበትና በተመናመነበት ሁኔታ ፣ እንዲሁም የህዝብ ብዛትን እየጨመረና ከገጠር ወደ ከተሞች የሚፈልሰው በተለይም ወጣቱ ቁጥር በናረበት ሁኔታ የከተማ ቦታን በነጻ እሰጣለሁ ማለት እውነታውን ያላገናዘበ ብቻ ሳይሆን በተግባር ለመለወጥ አስቸጋሪ ነው ። ከዚህም በተጨማሪ ለቤቶች መስሪያ ብድር ከመንግስት ባንኮች በሚሰበሰብ ገንዘብ የሚሰራ መሆኑ እየታወቀ እንዲሁም ባንኮች ከአስቀማጮቻቸው ያገኙትን ገንዘብ መልሰው እንደሚያበድሩና ከዚያም በሚያገኙት የወለድ ትርፍ የሚንቀሳቀሱ ተቋማት መሆናቸው ግልጽ የሆነ ቢሆንም ያለወለድ ለቤት መስሪያና ለኮንዶሚኒየም ቤት መግዣ ወለድ ሳናስከፍል ገንዘብ እንሰጣለን ማለት በረጅም ግዜ ንኮችን የሚያከስርን ከገበያ የሚያስወጣ ነው የሚሆነው ። ይህ ብቻ ሳይሆን የዋጋ ግሽበት ባለበት ሁኔታ ባንኮች ያለወለድ ገንዘብ ቢያበድሩ በአጭር ግዜ ውስጥ ትላልቅ የሚባሉ የመንግስት ባንኮች እንኳን ከገበያ ውጭ ነው የሚሆኑት ። የዚህ አይነት ተቃዋሚዎች ያለበቂ ጥናትና ውይይት ለክርክር ሲባል ብቻ የሚያቀርቧቸው ሃሳቦቻቸውን በቅጡ መመርመርና በአግባቡ ተዘጋጅቶ መቅረብ ይጠበቅባቸዋል ።
የክስ መሰረዝ
በፍ / ብ / ስ / ስ መሰረት አንድ ዳኛ የ ስነ – ስርአት ጉድለት ከተገኘ ክሱን መሰረዝ ይችላል የሚል ሲሆን ይህ ግን ከህገ መንግስቱ ጋራ ተቃርኖ ያለው ሲሆን ይህም ህገ መንግስቱ ከሚያረጋግጣቸው ‹‹የንብረት ባለቤትነት ህግ›› ፣ እንዲሁም «ፍትህን የማግኘት መብት» ፣ «እንዲሁም የባለስልጣንም ሆነ የዳኛ ትእዛዝ ህገ መንግስቱን የሚፃረር ከሆነ ስራ ላይ አይውልም ይሻራል ከሚለው ጋር የሚፃረር ሲሆን ይህ የስነ ስርአት ህግ በርግጥ ከዛሬ 60 አመት አካባቢ የወጣ እንደመሆኑ መጠን ከቀድሞው ህግ ነው እንጂ ከአሁኑ ህገ መንግስት ጋር ምን ያህል የሚጣጣም ስለመሆኑ ሊስተያይ ይገባዋል ፡፡
የትውልዶች ቅብብል
በሃገራችን ላይ ከቀደመው ትውልድ ላይ የአሁኑ ምንን ይቀበላል የሚል አስተሳሰብ እንዳለ ለማወቅ አይቻልም ። በሃገራችን ልማድ መሰረት የተማረ ነው ወይ ? ። ነገር ግን ይህ አልሆነም ። በዚህ ምክንያት የትውልቅ ቅብብሎሽ የሚባለው ነገር የለም ። የ1966 ቱን አብዮትን የመራውና የታገለው ትውልድ በአብዛኛው የደርግ ጥይት ሰለባ ሲሆን ነገር ግን ደርግ ያየው ከዚህ ከምሁራኑ ትውልድ በጠመንጃ የነጠቀውን ስልጣኑን በጠመንጃ ማዳኑን ነው እንጂ ነገ ከነገ ወዲያ በሃገሪቱ ላይ ሊያደርስ የሚችለውን ውድመትና የትውልድ ክፍተትን አላሰበውም ማለት ይቻላል ።
አንድ ፖለቲካዊ ከባቢያዊ ሁኔታ ሰላማዊና የተመቻመቸ መሆን አለበት ። በኢትዮጲያ የትውልዶች መወራረስ የለም ። ለዚህ ክፍተት መፈጠር ዋነኛው ምክንያት ሊሆን የሚችለው ወጣቱ ትውልድ በአባተሮቹ ቶቹና ሃገሪቱን ከፋሽስት ጣልያን ወረራ የተከላከለውና በአሸናፊነት ያስከበረው ትውልድ ምንም እንኳን የሃገሪቱን ዳር ድንበር በማስከበር በኩል ቢሳከለትም ነገር ግን በሃገር ውስጥ ለውጦችንና ማሻሻያዎችን ለማድረግ ሳይችል ቀርቷል፣በዚህምሃገሪቱ የነበረችበትን ሁኔታም ጭምር ሳይረዳው ቀርቷል ። በዚህ ምክንያት የተማረረው «ያ ትውልድ» የአባቶቹን አስተሳሰብ እርግፍ አድርጎ በመተው ወደ ማርክሲዝም ጭልጥ ብሎ ሊገባ በቅቷል ።
ማንም ማርክሲዝምን ሀሁ የሚያውቅ እንደሚያውቀው ሁሉ በጣም ስር ነቀል ከሆኑ የፖለቲካ ኢኮኖሚ አስተሳሰቦች ይህ አስተሳሰብ አንዱ ሲሆን ጽንፈኛ የሆነው በዚህ አስተሳሰብ የተቃኘ በመሆኑ ስራ ላይ በዋለባቸው ሃገራት ውስጥ ከባድ ውድመትን አድርሷል ። ይህ አስተሳሰብ አውሮፓውያን ራሳቸው ሶሻሊዝምን የሚከተሉ ሲሆን የሶሻል ዲሞክራት ፓርቲዎች በጀርመን ፣ በፈረንሳይና የሌር ፓርቲው በእንግሊዝ ሃገር እና ሌሎችም በዋና ዋና በሆኑ ሌሎች የአውሮፓ ፓርቲዎች ውስጥ ወሳኝ ፖለቲካን የሚመሩ ቢሆንም ስር ነቀል ማርክሲዝምን ግን በየሀገሮቻቸው አልተገበሩም ።
እ.ኤ.አ በ1870 አካባቢ የፓሪስ ኮሚዩን በፈረንሳይ ሃገር ስልጣን በያዘ በጥቂት ቀናት ውስጥ ሲደመስሱት ማርክሲዝም በአውሮፓ ምድር ስራ ላይ እንዳይውል ማድረግ ሲችሉ ፣ በአንጻሩ በጣም ደሃና በፊውዳሊዝም ለዘመናት የኖረችዋ በኢንዱስትሪ ያልበለጸገችዋ ሩስያ ማርክሲዝምን ወደ ስራ ስትተገብር ፣ ማርክስ «ዳዝ ካፒታልን» የጻፈላቸውና በኢንዱስትሪ የበለጸጉት እንደ ጀርመንና እንግሊዝና አሜሪካን ያሉት ሃገራት ግን ማርክሲዝምን በየሃገሮቻቸው እንኳን ሊተገብሩት ከምሁራዊ ውይይት ማካሄጃ ባለፈ ወደ ስራ ላይ አላዋሉትም ።
በአንጻሩ ግን በቅርቡ ከምእረባውያን አገዛዝ ነጻ የወጡት ታዳጊ ሃገራት በርካታ ታዳጊ ሃገራት አማላይ ሆኖ ያገኙት ፍልስፍና ማርክሲዝም ሆኖ እናገኘዋለን ። በኢንዱስትሪ የበለጸጉት የአውሮፓ ሃገራት ኢኮኖሚያቸውን በካፒታሊዝም ሲቃኙ ፖለቲካቸውን ደግሞ የሊበራል ዲሞክራሲ ስርአትን በመምረጥ አብዮትንና ግርግርን በማስወገድ ምንም እንኳን ብዙዎቹ የምእራብ አውሮፓ ሃገራት የቅኝ ግዛቶቻቸውን ቢያጡም እንደ እንግሊዝ ፣ ፈረንሳይ ፣ ጀርመንና ኢጣሊያና ጃፓን ያሉቱ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ከባድ ውድመት ቢደርስባቸውም በአጭር ግዜ ውስጥ የፈራረሰውን ኢኮኖሚያቸውን መልሰው መገንባት ችለዋል ።
በተለይም ጃፓንና ጀርመን በጦርነቱ እጅግ የተጎዱና የወደሙ ቢሆንም ጃፓን የአቶሚክ ቦምብ በሁለት ከተሞቿ ሲጣልባትና የተቀረውንም ከተሞቿ ቶክዮን ጨምሮ በአሜሪካ የአየር ድብደባ ቢወድሙም እና በርካታ ሲቪል ህዝቧ ለእልቂት ቢዳረግም ፣ ጀርመንም እንዲሁ ከተሞቿ በእንግሊዝና በአሜሪካ የጦር አውሮፕላኖች እንዳልነበረ ሆነው ሲወድሙ ከዚያ ጥፋት ለማንሰራራት በአስገራሚ ሁኔታ አስርና አስራ አምስት አመት ብቻ ነበረ የፈጀባቸው እነኚህ ሃገራት ። ኩባንያዎቻቸውን መልሰው ወደ ስራ በማስገባት ዓለም ተወዳዳሪ እና ተፈላጊ የሆኑ የኢንዱስትሪ ምርቶችን በማምረት ፣ ምጣኔ – ሐብታቸውን መልሰው እንዲያገግም ማድረግ ሲችሉ በዚሁ አስገራሚ ስኬታቸው አግዛ በእግራቸው ያቆመቻቸውን የራሷን የአሜሪካንን የቅናት አይን ውስጥ ሁሉ እስከ መግባት ደርሰዋል ። በአሁኑ ወቅት እንዲሁ ጀርመንና ጃፓን ከአሜሪካም ጭምር የሚልቅ የበርካታ የተራቀቁ ቴክኖሎጂና የሳይንሳዊ ግኝቶች ባለቤቶች መሆናቸው ይታወቃል ።
ምእራቡ ዓለም ቅኝ ግዛቶቹን ቢያጣምና እንደ ጀርመንና ጃፓን ያሉቱ ደግሞ በጦርነት በአስከፊ ሁኔታ ቢወድሙም በካፒታሊዝም ስርአት ሲበለጽጉ አንጻሩ የቀድሞ ቅኝ ተገዢ ሃገራት ደግሞ ገና እንደ ሃገር ጅማሬ ላይ በመሆናቸው አልፎ አልፎ የድንበር ጦርነት ሲያደርጉ በአፍሪካ ተደጋጋሚ ወታደራዊ መፈንቅለ መንግስታትን በማድረግ ተረጋግታ ማደግና ኢኮኖሚዋን መሰረት መጣል አልቻለችም ። በዚህ ሁኔታ ነው እንግዲህ ሳቢ ሆኖ የቀረበውና የአሜሪካ ኢምፔሪያሊዝምን ለመታገል መሳሪያ ሆኖ የታየው ማርክሲዝም በርካታ ወጣት አፍቃርያንንና ምሁራንን ሊስብ የቻለው ።
ይህ ማርክሲዝም ከቀድሞው ትውልድ ፊውዳል አስገባሪ በሆነ የመሬት ስሪት ላይ የተመሰረተ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ መሰረት የሺህዎች አመታት እድሜ ያላት አገር ላይ ለመተግበር ሲነሳ የሚፈጠረው መመሰቃቀልና ውድመት ቀላል አይሆንም ። አዲሱ ትውልድ ግን ከአባቶቹ ያን ያህል የራቀ ስር ነቀል «Radical» የሆነ መስመርን ለምን ተከተለ? በአባቶቹ በወቅቱ ለዘመናት ማሻሻያን ለማድረግ ተነሳሽ ባለመሆናቸው ምክንያት ትእግስት በማጣት ነው ? አባቶቹ ስልጣንን ለማካፈልና እርሱ ከተማረው ከአዲሱ እውቀት በመጠቀም አገርን ለመምራት ፈቃደኞች አለመሆናቸው ነው? ወይስ በሌሎች የተለያየ ጥቅምና አላማ ባላቸው የውጭና የሃገር ውስጥ ሃይሎች ሳያውቀው ተወናብዶ ነው ? የሚሉ በርካታ ጥያቄዎችን ማንሳት ይቻላል ። እነኚህ ሁሉ የየራሳቸውን ምላሽን የሚፈልጉ ሲሆን ሰፊ ትንታኔን የሚፈልጉ መሰረታዊ ጥያቄዎች ናቸው ።
የሃሳብ ሉአላዊነት
በዓለም ላይ የሃሳብን ያህል አደገኛ የሆነ ምንም ነገር የለም ቢባል ማጋነን አይሆንም ። ሃሳብ ታላላቅ ሰራዊቶች አይደፈሩም የተባሉ ኢምፓየሮች ተፈትተዋል ፣ ሰራዊቶች መሳሪያቸውን ጥለው ሸሽተዋል ፣ አገራት ተወረዋል ፣ ታላላቆቻቸውን አጥተዋል ወዘተ.…..፡፡
ሃገራችን የሃሳብን ሃያልነት ገና በቅጡ አልተረዳንም ማለት ይቻላል ። ሃሳብ አገርን ብቻ ሳይሆን ለሺህ አመታት ትክክል ነው ሲባል የነበረ የሃይማኖታዊ አስተሳሰብን ማሻሻል ብሎም መለወጥ ይችላል ። የውሃ ጠብታ ቀስ በቀስ አለትን ይበሳል እንደሚባለው ሁሉ አንድ ሃሳብም ሲደጋገም ተከታዮችን ማፍራትና ተደማጭነትን ማግኘት ይጀምራል ።
በዶክተር አበራ ጀምበሬ ፣ የኢትዮጵያ ሕግጋተ መንግሥት አጭር ታሪካዊ ቅኝት (ከ1923 – 1983)
ኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊኳን እውን ያደረገችበትን ሕገ መንግሥት ኅዳር 29 ቀን 1987 ዓ.ም. ማጽደቋ ይታወቃል፡፡ ይህንኑ ዕለት ከሕገ መንግሥት ቀንነት ወደ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ቀን በመለወጥ በየዓመቱ እያከበረች ነው፡፡
ለአገሪቱ አራተኛው ሕገ መንግሥት ከመምጣቱና ከመተግበሩ በፊት ባለፉት 60 ዓመታት ውስጥ ሦስት ሕግጋተ መንግሥትን አስተናግዳለች፡፡ ከቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመን (1923-1967) እስከ ሌተና ኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለ ማርያም ዘመን (1969-1983) ስለነበረው የሕገ መንግሥት ጉዞ ከ20 ዓመት በፊት ጥናት ያቀረቡት የሕግ ምሁሩ የዶክተር አበራ ጀምበሬ ቀጥሎ ያለውን ብለዋል፡፡

ሕገ መንግሥት በዓይነቱ የተጻፈ ወይም ያልተጻፈ እንደዚሁም በቀላሉ የሚሻሻል ወይም በቀላሉ የማይሻሻል ተብሎ ይለያል፡፡ የተጻፈ ሕገ መንግሥት የሚባለው እንደ አስፈላጊነቱ ወደ ፊት የሚሻሻል ሆኖ በአንድ ሰነድ ላይ የተካተተው መሠረታዊ ሕግ ነው፡፡ ለምሳሌ የተባበረው የአሜሪካ ሕገ መንግሥት፡፡ ከዚህ አንጻር፣ “ያልተጻፈ ሕገ መንግሥት” የሚባለው ይዘቱ በአንድ ሰነድ ላይ ያልሰፈረ፣ ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌዎቹ በተለያዩ ጊዜያት ከወጡ ልዩ ልዩ ሰነዶች ውስጥ የሚጠቀሱ ሕግ አውጪው አካል በየጊዜው በሚያውጃቸው መሠረታዊ ሕጎች የሚዳብረው የሕግ መድብል ነው፡፡ ላልተጻፈ ሕገ መንግሥት በምሳሌነት የሚጠቀሰው የብሪታኒያው ነው፡፡

በቀላሉ የሚሻሻል ሕገ መንግሥት የሚባለው በማንኛውም ርዕስ የሚወጣ ሕግ በሚሻሻልበት አኳኋን የሚሻሻለው ሕገ መንግሥት ነው፡፡ የብሪታኒያ ሕገ መንግሥት ከዚሁ የሚፈረጅ ነው፡፡ በዚህ ተነጻጻሪነት ልዩ የማሻሻያ ሥርዓት በመከተል የሚሻሻለው ዓይነት ሕገ መንግሥት በቀላሉ የማይሻሻል ሕገ መንግሥት ይባላል፡፡ ማሻሻያ ሊደረግ የሚቻለው በለውጡ መደረግ ከሕግ አውጪው አካል ወይም ከሕዝቡ ከፍተኛው ቁጥር በድምፅ ሲደግፈው ብቻ ስለሚሆን፣ ሕገ መንግሥቱ ዋስትና ያለው መሆኑ በዚህ መንገድ ይረጋገጣልና፡፡ ለዚህም ምሳሌ የ1948 የተሻሻለውን የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥትን አንቀጽ 131 መጥቀስ ይቻላል፡፡

በማንኛውም አገር ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌዎችን የያዘ ሕገ መንግሥት በጽሑፍ ከመታወጁ በፊት፣ ያልዳበረና በሕዝብም ዘንድ በውል የማይታወቅ ቢሆንም ቅሉ፣ በመንግሥትና በሕዝብ መካከል ያለውን ግንኙነት የሚደነግግ ሲወርድ ሲወራረድ የመጣ የአንድ ዓይነት የተለምዶ አሠራርና ሥርዓት እንደ የነበረ የሕግ ተንታኞች ያረጋግጣሉ፡፡

የኢትዮጵያም ሁኔታ ከዚህ አጠቃላይ አመኔታ ውጭ አይደለም፡፡ የተጻፈ ሕገ መንግሥት በኢትዮጵያ ከመታወጁ በፊት ያልተጻፈ የተለምዶ አሠራር እንደ ነበር አይካድም፡፡ የሕግ መንግሥትን ባሕርያት አጠቃሎ የሚገኝ ባይሆንም፣ ይህ ዓይነቱ አሠራር ሥርዓተ ተለምዶ (ኮንቬንሽን) ይባላል፡፡ ያልተጻፈ ሕገ መንግሥት የሚባለውም ይኸው ሲወራረስ የመጣ የሕግነት ዕውቂያ የተሰጠው መንግሥታዊ አሠራር ነው፡፡

ይህ ዓይነቱ ሥርዓት በየዘመኑ በተነሱ ርዕሰ ብሔራን ፈቃድና ፍላጎት የተገነባ በመሆኑ፣ ታላቁ የፖለቲካ አስተሳሰብ ተንትኝ ዣን ሩሶ እንደሚሉት በገዥውና በተገዥው መካከል እንደሚኖር ማኅበራዊ ውል (ሶሽያል ኮንትራት) የሚቆጠር አይደለም፡፡ ቢሆንም ለብዙ ምእት ዓመታት ሲሠራበት የቆየ ሥርዓት ነው፡፡

በኢትዮጵያ የሕግ ታሪክ የተጻፈ ሕገ መንግሥት እንዲኖር ሐሳቡ የተጠነሰሰው በያዝነው ምእት ዓመት ውስጥ ነው፡፡ ከውጭው ዓለም ጋር የሚደረገው ግንኙነት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ ከመሄዱ የተነሳ፣ በኢትዮጵያ ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሥርዓት ላይ የአውሮፓው ሥልጣኔ የጎላ ተፅዕኖ ማድረግ በጀመረበት ዘመን ፅኑ ዘመናዊ መንግሥት ለማቋቋም አስፈላጊ የሆኑትን አዳዲስ የማኅበራዊና የፖለቲካ አስተሳሰቦችን ወደ ኢትዮጵየ የማስገባቱ አስፈላጊነት ግንዛቤ ስላገኘ ሕገ መንግሥት የማርቀቅ ሙከራ ተደረገ፡፡

አንዳንድ ጸሐፍት “ሥርዓተ መንግሥት” የተባለውን የሕግ ስብስብ (ኮምፖይሌሽን) የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት ብለው ቢጽፉም እንኳ ይህ የሕግ ስብስብ በተለያዩ ነገሥታት የታወጁ የፍትሐ ብሔር፣ የወንጀል የቤተ መንግሥት ሥርዓት (ፕሮቶኮል) እና የመሳሰሉትን ድንጋጌዎች የያዘ እንጂ የሕገ መንግሥት ይዘት የሌለው በመሆኑ የዚህ ጽሑፍ ጸሐፊ “ሥርዓተ መንግሥትን” የሕገ መንግሥት ሰነድ አድርጎ አይቆጥረውም፡፡

Advertisements

የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ውሳኔዎችና ትንታኔያቸው

የገጽ ማውጫ
1
ሰበር ችሎት ምንነት 1
የህግ መሰረትነት 2
የክስ አቀራረብና ስነ – ስርአት 2
ፍትሀ ነገስትና ዘመናዊ የኢትዮጲያ ህግ 4
ድና ዘንድሮ 5
ህግና ትርጓሜው 9
ሰበርና በሌላ ጊዜ የተለየ አቋም የያዘባቸው 13
የቅጂና ተዛማጅ መብት 15
ዋቢ መጽሃፍትና ጽሁፎች 15

የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ውሳኔዎችና ትንታኔያቸው
ሰበር ችሎት ምንነት
የዳኝነት አካሉ የዜጎች በህግ ፊት እኩል የመሆንን ፣እንዲሁም ፍትህ የማግኘት መብት በህገ መንግስቱ የተረጋገጡትን ለማስፈፀም የተቋቋመ አካል መሆኑ በህገ መንግስቱ እውቅና የተሰጠው መሆኑ ግልፅ ነው ፡፡ የሰበር ስርአት አላማው ወጥ የሆነ የህግ አተረጓጎም እና አፈፃፀም እንዲኖር ለማስቻል ነው ፡፡ የሰበር ስርአት የህግ የበላይነትን ለማረጋጥ የተቋቋመ እና ማረጋገጫ ዘዴ ነው ፡፡ የውሳኔዎች ወጥነትና ትክክለኝነት የሚረጋገጠው በዳኝነት አካሉ የመጨረሻ አካል በሆነው በሰበር ሰሚ ችሎት ነው ፡፡ የህግ ስህተት ያለበትን ውሳኔ ፀንቶ እንዲቆይ ማድረግ የዳኝነት አካሉ በህብረተሰቡ ዘንድ ያለውን ተአማኒነትና ከበሬታን ይጎዳል ፡፡ይህንንም ለማስተካከል ይህ የዳኝነት አካል ስልጣን ተሰጥቶታል ፡፡ ከዚህ በኋላ የዳኝት ስርአቱን እርከኖችን ከጨረሰ በኋላ አንድ ግለሰብ ወይንም ተቀዋም ሊሄድ የሚችለው ወደ ፌዴሬሽን ምክር ቤት ስር ወደሚገኘው ተቋም ማለትም ወደ ህገ – መንግስታዊ ጉዳዮች አጣሪ ጉባኤ ይሆናል ፡፡ አንዳንድ ግዜ ህግ ሲተረጎም የግለሰቦችን ወይንም የተቋማትን የማይገሰሱ ህገ – መንግስታዊ መብቶችን ለምሳሌ የሰብአዊ መብትን ፣ የንብረት ባለቤትነት መብትን ሊጥስ ይችላል ይህን ለማስተካከል ደግሞ የህገ መንግስዊ ጉዳዮች አጣሪ ጉባኤ ሊያያቸው እንዲሁም ካስፈለገም አፈጻጸምን አግዶ የራሱን የማሻሻያ አስተያየትን ሊሰጥ እንደሚችል ተደንግጓል ፡፡
ይህ ስርአት ከቀድው የግርማዊ ንጉሰ ነገስት የዙፋን ችሎት የነበረና በኤፌደሪ ህገ መንግስት በ1987 ዓም በወጣው በአንቀፅ 83 ስር የሚገኝ ሲሆን ዝርዝር በአዋጅ ቁጥር 25 / 1988 እና አዋጅ ቁጥር 454 /97 የተደነገገ ስርአት ነው፡፡ ይህ ከአምስት ያላነሱ ዳኞች የሚሰየሙበት ችሎት የሚሰጠው የህግ ትርጉም ራሱ በሌላ ጊዜ እስካለወጠው ድረስ በየትኛውም ደረጃ ለሚገኝ የዳኝነት አካል አስገዳጅ ሃይል (Precedence) ያለው ስለመሆኑ በአንቀፅ 2 (4) ተቀምጧል፡፡ በዚህም መሰረት ሰበር ችሎቱ የቀድሞውን ውሳኔ በአዋጅ ቁጥር 454 / 1997 አንቀፅ 2(4) መሰረት መለወጥ እንደሚችል ተደንግጓል ፡፡
ሰበር ችሎቱ በአንድ ጉዳይ ላይ ሁለት የተለያዩ ጭብጦችን በመያዝ መፍረድ ይችላል በሚል አዋጁ ስልጣን የሰጠው በመሆ ኑ
የህግ መሰረትነት
ለአንድ ማህበረሰብ ውስጣዊ ሰላም ዋነኛው መሰረት ህግ ነው ፡፡ ማርቲን ሉተር ኪንግ እንደሚለው ‹‹የትም ቦታ ያለ ኢ – ፍትሀዊነት ፣በሌላ ሁሉም ቦታ ላለ ፍትሀዊነት አደጋ አለው››፡፡ የውጭ ወራሪ ቢመጣ መንግስት የራሱ መከላከያ ወታደራዊ ሃይል አለው ይመክተዋል ፣ ይህም መንግስት በሚሰበስበው ግብርና ብድር የራሱ ባጀት የሚመደብለት እንዲሁም መንግስት የራሱ የውጭ ግንኙነትና የዓለም ዓቀፍ ድርጅቶች ውስጥ ባለው የዲፕሎማሲ ልኡካንን በመላክም ይሁን እዚህ ያሉትን ተወካዮቻውን ጠርቶ በማነጋገር ፣ ደህንነት እና የመሳሰሉት ተቋማትን በመጠቀም መንግስት የአንድ አገርን ብሄራዊ ጥቅም ያስጠብቃል ፡፡ የዜጎች መብት ግን በእንደዚህ አይት መንገድ አይከበርም ፡፡ የዜጎች መብት የሚከበረው በህግ የበላይትና በህግ ልእልና መሳሪያነት ነው ፡፡
የህግ ምሁራን እንደሚናገሩት ለአንድ ማህበረሰብ ውስጣዊ ሰላም ህግ መሰረት ነው ፡፡ ማርቲን ሉተር ኪንግ እንደሚለው ‹‹የትም ቦታ ያለ ኢ – ፍትሀዊነት ፣በሁሉም ቦታ ላለ ፍትሀዊነት አደጋ አለው››፡፡ የውጭ ወራሪ ቢመጣ መንግስት የራሱ መከላከያ ወታደራዊ ሃይል አለው ይመክተዋል ፣ ይህም የራሱ ባጀት የሚመደብለት እንዲሁም መንግስት የራሱ የውጭ ግንኙነት ፣ ደህንነት እና የመሳሰሉት ተቋማትን በመጠቀም መንግስት የአንድ አገርን ብሄራዊ ጥቅም ያስጠብቃል ፡፡ የዜጎች መብት ግን በእንደዚህ አይነት መንገድ አይከበርም ፡፡ የዜጎች መብት የሚከበረው በህግ የበላይትና በህግ ልእልና መሳሪያነት ነው ፡፡
የአንድ ሃገር የህግ ስርአት ለዲሞክራሲ ግንባታ ፣ ለዜጎች ሰብአዊ መብት መከበር ፣ እንዲሁም ለመዋእለ – ንዋይና ለንግድ እንዲሁም ለኢኮኖሚ ስርአቱ መቀላጠፍ እና በአግባቡና ተገቢ በሆነ ወቅት ምላሽን የሚሰጥ የህግ ስርአት ለአንድ ሃገር መዋእለ ንዋይ ለማበረታታትና ለመረጋጋት ቁልፍ መሰረት ነው ።
የክስ አቀራረብና ስነ – ስርአት
አንድ ሰው ፍርድ ቤት ሲሄድ በክስ ማመልከቻው ላይ በሚያቀርብበት ወቅት በግልፅ ችሎቱ የማየት ስልጣን አለው ስለዚህም ፣ ይፈረድብኝ ወይንም ይፈረድልኝ ብሎ ምሎ ነው ፡፡ የክስ ማመልከቻውን በሚያቀርብበትም ጊዜ መጀመሪያ የሚለው ይህ ፍርድ ቤት ጉዳዩን የማየት ስልጣን አለው በሚል አረፍተ ነገር ነው ፡፡ ይህን አካሄድ ሳይከተልም ማንኛውንም ክስም ሆነ አቤቱታን ማቅረብ አይቻልም ፡፡
አንዳንድ ጊዜ ህግ ሲወጣ ወይም አንድ አዋጅ ሲታወጅ ሆነ ተብሎ የሚተው ክፍተት እና አሻሚ የሆኑ ቃላቶች ስራ ላይ ሊውሉ ይችላሉ ፤ ይሄውም በተከራካሪ ወገኖች ብርታት እንዲሞላና አንደኛው ተከራካሪ ወገን ሌላ ወገን ተከራካሪ ወገን በማይኖርበት ወይንም ጠያቂ የማይኖርበት ሁኔታ በሚፈጠርበት ወቅት ያለውን ክፍተት እንዲጠቀምበት እና ጉዳዮችና እና ንብረቶች ባለቤቶች እንዲኖራቸው ለማስቻል ነው ፡፡ ባለቤት የሌላቸው ንብረቶች እንዳይፈጠሩ ለማድረግ አንድ ንብረት ሌላ ተከራካሪ ከሌለው የኔ ነው ለሚል ወገን ሊፈረድለት ይችላል ፡፡
ሌላው በወንጀል ህጉም ሆነ በፍትሐ ብሄር የስነ ስርአት ህጉ ላይ በግልፅ አስን እንደተነደነገገው ጥቅሙን ለማስከበር ክዶ መከራከር ይችላል ፡፡ ነገር ግን ከሳሽ ወይም ተከሳሽ ሳይሆን በሐሰት ለሌላ ሰው ጥቅምን ለማስገኘት ወይንም ሌላውን ሰው ለማሳሰር ቢዋሽ ወይንም በሀሰት መረጃ ቢያቀርብ ግን በህግ ተጠያቂ እደሚሆን በግልፅ ተደንግጓል ። ቅዱሳን መጽሃፍት አጥብቀው ከሚከለክሏቸው ድርጊቶች መሃከል በሃሰት መመስከር ሲሆን ከሙሴ ህግጋት ጀምሮ በሰለሞን ምሳሎወችና በታላላቅ ነቢያቶች እንዲሁም በሃዲስ ኪዳንም ጭምር በሃሰት መመስከር እጅግ የሚያስቀጣ ድርጊት መሆኑ ተደንግጓል ።
አንዳንድ ሰዎች ከሳሽ ወይንም ተከሳሽ በሚሆኑበት ወቅት ክዶ መከራከር ጥቅማቸውን ሊያስከብር እንደሚችል ከፍ ግምት ውስጥ ባለማስገባት ወይም ባለማወቅ ወይንም የህግ አማካሪን ባለመያዝ ሲጎዱና በባላጋራቸው የበለጠ ጉዳት ሲደርስባቸው ይስተዋላል ፡፡ ራሱ ሰበር ሰሚው በወሰናቸው ውሳኔዎች ላይም በግልፅ እንደሚተነትነው ተክዶ ቢከራከሩ ኖሮ እንደዚህ ይሆን ነበረ ነገር ግን ስላልተካደ እሚወሰነው እንደዚህ ነው በማለት ትንታኔ ሲሰጥ ይስተዋላል ፡፡
በአንድ የሰበር መዝገብ ላይ በተደረገ ክርክር የቤት ሽያጩ መደረጉ ሳይካድ ነገር ግን የአፃፃፍ ፎርሙን አልጠበቀም በሚል ሽያጩ ይፍረስልኝ የሚል ክስ ተቀባይነት እንደሌለው ሰበር በሰጠው ውሳኔ ላይ ማየት ይቻላል ፡፡ በማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ ውል ጋር በተገናኘ ውል መኖሩን በማመን ነገር ግን ውሉ በፍ/ብ/ህ/ቁ 1723 መሰረት የተከናወነ አይደለም በሚል የሚቀርብ ክርክር ተቀባይት የሌለው ስለመሆኑ እንዲሁም 1723 (1) መሰረት የሚደረግ ምዝገባ ዓላማ በተዋዋይ ወገኖች መሀከል ውል መኖሩን ለማስረዳት መሆኑን በፍ/ብ/ቁ 1723 (1) ፣ እና በፍ/ብ/ህ/ ቁ 2878 መሰረት አድርጎ በ13ኛው ቅፅ 2004 ዓ.ም. በሰ/መ/ ቁጥር 36887 ላይ ትንታኔን ሰጥቶበታል ፡፡
ዞሮ ዞሮ በቃልም ይሁን በፅሁፍ ይደረግ ሁለቱ ወገኖች ውል አለን ብለው እስካመኑ ድረስ ውሉ የሚፀና ነው የሚሆነው ውል የለንም ብለው ሁለቱም ወይም አንደኛው እስካልካደ ድረስ ፣ የውል አፃፃፍ ፎርሙን አልጠበቀም በሚል ብቻ የታመነ ውል ሊፈርስ እንደማይችል መረዳት ይቻላል ፡፡ አንዱ ውል አለን ቢልና አንደኛው ቢክድ እንኳን በውልና ማስረጃ ወይም ውል ለማዋዋል ስልጣን ባለው አካል ፊት የተረደረገ ውል እስከሌላቸው ድረስ አንደኛው ወገን ያልተረጋገጠን ወይንም በማስረጃ ሊረጋገጥ የማይችልን ውል እንዲፈፅም አይገደድም ፡፡
በወንጀል ህጉ አንቀፅ 252 ላይ እንደተመለከተው በቁጥ 1 እስከ 3 ላይ ሲመለከት ሐሰተኛ ቃል ቢሰጥ እንዲሁም ፣ ዳኝነት ነክ ስልጣን ባለው አካል ፊት ቀርቦ በሚወሰን ጭብጥ ላይ እያወቀ አግባብነት ያላቸውን ፍሬ ነገሮችን እያወቀ ሐሰተኛ ቃሉን የሰጠ እንደሆነ ከ3 እስ 5 አመት ሊደርስ በሚችል ፅኑ እስራት ሊቀጣ እንደሚችል ሲደነግግ በዚሁ አንቀፅ በቁጥር 3 ላይ ግን ይህንን ያደረገው ተከተራካሪው ወገን ጥቅሙን ለማስከበር ሲል ለሚያቀርበው ትክክኛ ያልሆነ ከክርክር እነዚህ ከላይ የተመለከቱት አንቀፆች ተፈፃሚ እንደማይሆኑ ይደነግጋል ፡፡
በተመሳሳይም በ1958 ዓ.ም. የወጣው የፍትሀ ብሄር የስነ – ስርአት ህጉ ላይ ተከራካሪው ወገን ሊክድ የፈለገውን ግልጥ አድርጎ መካድ እንዳለበት ይደነግጋል ፡፡ በፍ / ብ / ስ / ስ / ቁጥር 83 ላይ ተከሳሹ የቀረቡትን ነገሮች ሁሉ በዝርዝር እና በግልፅ ክዶ በመቃወም ነው ፡፡ እንደዚሁም ከሳሹ ተከሳሽ ሆኖ መልስ በሚሰጥበት ጊዜ የቀረበበትን ክስ በዝርዝርና በግልፅ መካድ አለበት ፡፡ ስለ ካሳ ጥያቄ የቀረበውን የገንዘብ መጠን በተመለከተ ካልሆነ በስተቀር በክሱ ላይ የቀረበውን ነገር በግልፅና በዝርዝር ያለመካድ ያልተካደውን ነገር በከፊል ሆነ በሙሉ አምኖ እንደመቀበል ያስቆጥራል ይላል ፡፡
ፍትሀ ነገስትና ዘመናዊ የኢትዮጲያ ህግ
ፍትሀ ነገስት ለሃገራች ህግ መሰረት ሲሆን ይሄው ፍትሀ ነገስት መሰረት የሚያደርገው መፅሐፍ ቅዱስን ነው ፡፡ ከቅዱሳን መፅሀፍት ለህግ ልዩ ትኩረትን ይሰጣሉ ፡፡ ማንኛውም ሃይማኖት አንዱ ክፍል የሚሆነው ህግ ነው ፡፡ ለምሳሌ በክርስትና ሃይማኖት በሃገራችን ኦርቶዶክስ ሃይማኖት የፍትሀ ነገስት የህግ መፅሀፍ ሲሆን በእስልምና ሃይማኖትም የሸሪአ ህግና ይህንንንም ለመተርጎም የሸሪአ ፍርድ ቤቶች አሉ ፡፡ በሃገራችን ከሳሽና ተከሳሽ ከተስማሙ ጉዳያቸው በሸሪአ ህግ እንዲታይ መፍቀድ ይችላሉ ካልተስማሙ ግን ወደ መደበኛው ፍርደፍ ቤት ሄደው እንደሚዳኙ የሃገራችን ህግ ይደነግጋል ፡፡
እግዝአብሄር አዳምንና ሄዋንን ከፈጠረ በኋላ መጀመሪያ የሰጣቸው ነገር ህግ ነው እርሱም ከዚያ ከተከለከለችዋ የበለስ ፍሬ እንዳትበሉ የሚል ነበረ ፡፡ አዳምና ሄዋንም ይህንን ህግ በመጣሳቸው ግን ከገነት እንደተባረሩ እና ለምድር ስቃይ እንደተዳረጉ እንረዳለን ፡፡ ፍትህ እጅግ ከባድ ነገር በመሆኗ ስጋ ለባሽ ሊያመጣት እንደማይችል መፅህፍ ቅዱስ ‹‹ከመሀከላቸው አንድስ እንኳን ፃድቅ የለም›› ስለዚህ ያ ፍፁም ፍትህ ሊመጣ የሚችለው ከምድር ስጋ ለባሽ ነገስታት ሳይሆን ከእግዝአብሄር ነው ፡፡ እየሱስ ክርስቶስም በእውነት ለመፍረድ ተመልሶ እንደሚመጣና የፍትህና የሰላም አለቃ እንደሆነ መፅሀፍ ቅዱስ ያስረዳል ፡፡ መፅሀፍ ቅዱስ ለፍትህ ትልቅ ቦታን ይሰጣል ‹‹እውነትና ፍትህ የዙፋንህ መሰረት ናቸው›› መዝሙር ዳዊት ላይ ሲል ፍትሀ ነገስትም ፍትሐ ነገስት አንቀፅ 44 ምእራፍ 4 ላይ ‹‹በወገኖቹ መሐከል በእውነት መፍረድ ይገባዋል›› ይላል፡፡ በጳውሎስ መልእክቶች ላይም «በጽድቅና በፍትህ ይፈርዳል» ሲል ለፍርድ ጽድቅና በፍትህ ላይ ተመስርቶ መፈረድ እንዳለበት ቅዱስ መጽሃፍ በአጽንኦት አስረግጦ ይናገራል ። ብሉይ ኪዳን የተገለጹትና ባቢሎን በሚል የተገለጹት በታሪክ የነበሩትና በኋላ ላይ ወደ ታሪክ ፍርስራሽነት የተቀየሩት ስልጣኔዎች ወይንም በመጽሃፍ ቅዱስ አጠራር «ባቢሎን» የተባሉት የውድቀታቸው መንስኤ ጣኦትን ከማምለካቸውና እግዝአብሄርን አምልኮ ወደ ጎን ከማለታቸው ቀጥሎ ፍትህን መርገጣቸውና ግፈኛ ስርአትን መመስረታቸው መሆኑን መጽሃፍ ቅዱስ ይገልጣል ።
ትንቢተ ኢሳያስ ላይ መስዋእታችሁ ምን ያደርግልኛል ካዛ ይልቅ ደሃን አትበድሉ ፣ መበለቲቱ ፍትህ ስጡ … ወዘተ ይላል ።
ያም ሆኖ ግን ፍትህ የነገስታት የዙፋንና የአንድ ህዝብ ውስጣዊ ሰላም መሰረት በመሆኗ ሰው በሚችለው አቅም ከትክክለኛው ፍትህ ማፈንገጥ እንደሌለበትና እንደ እግዝአብሄር ፍፁም ፍትህን ማስፈን ባይችልም የሰው ልጅ ከትክክለኛው የፍትህ መሰረት መውጣት እንደሌለበት ያስገነዝባል ፡፡ እግዝአብሄር ህዝቡ ‹‹ከጠላቶቻቸው ስቃይና መከራ ሲደርስባቸው›› አምላክ እንዳዘነ መሳፍንት 2፣18 እንዲሁም ‹‹ንፁህ ደም ያፈሰሱ እጆች›› ምሳሌ 6፣16 ፣17 ላይ በአምላክ ዘንድ የተጠሉ እንደሆኑ መጽሀፍ ቅዱስ ይናገራል፡፡
መፍረድ እጅግ ከባድ የሆነ ነገር ነው ፡፡ በሃዲስ ኪዳን መፅፍ አንዲት ሴት ዝሙትን ፈጽማለች ብለው አይሁዳውያን ለእየሱስ ክርስቶስ በድንጋይ ተወግራ እንድትገደል ዘንድ እንዲፈርድባት ለእየሱስ ክርስቶስ ያመጡለታል ፡፡ አይሁዳውያኑም የተለመደው ፍርድ በድንጋይ ተወግራ መገደል ነው እንደዛም ብሎ ይፈርዳል በሚል ድንጋይ ከምረው በእጃቸው እያነጠሩ ውገሯት እስከሚል ድረስ ይጠብቃሉ ፡፡ እየሱስ ግን የጠየቃቸው ከእናንተ መሀል ንፁህ የሆነ ሃጢአት የሌለባት ይውገራት ብሎ ፈታኝ ጥያቄ አቀረበላቸው ነገር ግን ከእነርሱ አንዳቸውም እጃቸውን በእርሷ ለማንሳት ፈቃደኛ ባለመሆን አንድ በአንድ ጥለው ሄዱ፡፡ ‹‹አትፍረድ ይፈረድብሃል›› የሚለው የመፅሀፍ ቅዱስ አባባልም የሚያስረዳው ይሄንን ነው ፡፡ ቅዱሳን መጽሃፍት ውስጥ ሰዎች ከተጸጸቱና ይቅርታን ከጠየቁ ወዲያውኑ ምህረት ይደረግላቸዋል ። ለምሳሌ ዘኬዎስ እየሱስን ለማየት ዛፍ ላይ ወጥቶ ሲመለከት እየሱስ አይቶት ና ውረድ ብሎት ከቀራጭ (ከግብር ስሰብሳቢ) ቤት ገብቶ እሮ አብሮ እንደተመገና ይቅርታን እንዳደረገለትና ድህነትን እንዳገኘ ገልጿል ። ህዝቡ ዘኬዎስን የሚያውቀው በግብር ሰብሳቢነትና በዚህ ስራውም ምክንያት በሃጢአተኝነት ሲሆን እየሱስ ክርስቶስ ግን በሌላ አይን ነው ያየው ። ይህም በይቅርታና በምህረት አይን ሲሆን ከህዝቡ ፈጽሞ የተለየ ነው።
ሃዋርያው ጳውሎስ በኦሪት ዘመን የታወቀ የህግ መምህር በነበረው በገማልያ እግር ስር ሆኖ ህግን ያጠና ሲሆን የኦሪትንም ሆነ የሙሴን የአይሁዳውያን እንደ ብርቅና አይነኬ አድርገው የሚያዩዋቸውን ህግጋት የተማረና ያጠና ሰው ነበረ ፡፡ ለሮሜ ሰዎች በላከው መልእከት ላይም ሮሜ ምእራፍ 2 ፣ ቁጥር 12 – 16 ላይ እንዲህ ይላል ፡፡
‹‹ያለህግ ሃጢአትን ያደረጉ ያለህግ ይጠፋሉ፣ ህግም ስላላቸው ሃጢአት ያደረጉ ሁሉ በህግ ይፈረድባቸዋል ፣ በእግዝአብሄር ፊት ህግን የሚደርጉት ይፀድቃሉ እንጂ ህግን የሚሰሙ ፃድቃን አይደሉምና ››
ከዚህ አባባል የምንረዳው ያለህግ ስልጣኑን ተመክቶ ሃጢአትን የሚሰራ እርሱም በተራው ሌሎች ከእርሱ የበለጠ ስልጣን በእጃቸው ሲገባ እርሱ ያደረገባቸውን መልሰው ያደርጉበታል ሲሆን ህግ አለኝ ብሎ ህግ በኔ ወገን ነው በሚል ትምክህት ራሱ ያወጣውም ለራሱ እንዲመቸው አድርጎ ራሱ ባወጣው ህግ ተርጉሞ ሌሎችን ሲዳኝ ፣ ሌሎችን ሲቀጣ ራሱ በሰራው እስር ቤት ሲያጉር ኖሮ እርሱም በተራው ሲሻር ህጉ ፣ የህጉ ስልጣንና ሃይል በሌሎች እጅ ሲገባ እርሱ ህጉን ጠቅሶ ሌሎች ላይ ያደረገውን ሌሎችም ያንን ህግ መልሰው ጠቅሰው እርሱ ላይ መልሰው ይቀጡታል ፣ ይህ በዓለምና በሃገራችን ታሪክ በተደጋጋሚ የታየ ሃቅ ነው ፡፡ ትክክለኛውን ህግ በእግዝአብሄር ፊት የሚያደርግ ግን ይፀድቃል ፣ የተመሰገነ ይሆናል ፡፡ እግዝአብሄር አንዱ ሰዎችን የሚቀጣበት መንገድ ለመፈጸም አስቸጋሪ የሆኑ ህጎችን ለሰዎች በመስጠት ነው ።
ድና ዘንድሮ
የድሮዎቹ አባቶቻችን ድንበርን በማስከበር ፣ ጦርነት ወራሪን በመከላከል በመሳሰለው የአርበኝነት ጀብድና ገድል ዘመናቸውን ሲያሳልፉ ባአንፃሩ ግን የአሁኑ ትውልድ ግን ሀብትን በማከማቸት ፣ ገንዘብን በመሰብሰብ ሲጠመድ ማየትና መስማት የተለመደ ነው ፡፡ ይህም የዘመኑ ትውልድና የቀድሞው ትውልድ ምን ያህል የተራራቀ የአስተሳሰብ አድማስ እንደነበራቸው የሚያሳይ ነው ፡፡ የዘመኑ ትውልድ ቁጥርና ስታትስቲክስ ላይ ሲያተኩር የቀድሞው ትውልድ ፖለቲካና ህግ ላይ ትኩረትን ያደርጋል ፡፡ የአሁኑ ትውልድ ገንዘብና ገንዘብ ነክ ጉዳዮች ላይ የበለጠ እውቀት ሲኖረው የቀድሞው ትውልድ ስለ ገንዘብም ሆነ ስለ ምጣኔ ሀብት የነበረው እውቀት ከአሁኑ ጋር የሚወዳደር አይደለም ፡፡ የቀድሞው ትውልድ ለአገሩ ቀናኢ በመሆን የአካልና የህይወት መስዋእትነትን በመክፈል አገሩንና ዳር ድንበሩን አስከብሮ አለፈ እንጂ በአብዛኛው በዚያ ሀብት የተጠቀመ እና በድሎት ተንደላቆ የኖረ አይደለም ፡፡ በአንፃሩ የአሁኑ ትውልድ በድህነት መማረሩ ለገንዘብ ከፍተኛ ፍቅር እንዲያድርበት ዋነኛ ምክንያት ሳይሆን አይቀርም ፡፡ ወደ ውጪ አገር በህጋዊም ሆነ ህጋዊ ባልሆነ መንገድ እሚሰደደው በአብዛኛው ወጣት በኢኮኖሚ ምክንያት ሲሆን በሚችለውም ይህንን ነባራዊ ሁኔታ ለመለወጥ በትግል ላይ ይገኛል ፡፡
የሀገራችን የፍትሀ ብሄር ዋናውን ህግና የወንጀል ዋናዎቹን ህግጋቶቹን ከነ ስነ-ስርአት ህጋቸው ጋር አብረው የወጡት በቀዳማዊ ሀይለስላሴ ጊዜ ሲሆን እስካሁን ድረስ የሚሰራበት የፍትሀ ብሄር ህጉ አሁንም ድረስ የዛሬ ስልሳ አመት በእርሳቸው ዘመነ መንግስት አክሊሉ ሀብተወልድ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው በዘመኑ ፓርላማ የፀደቀው በነጋሪት ጋዜጣ የታተመው አዋጅ ነው ፡፡
በእነኚህ ህግጋቶች መግቢያ ላይ ቀዳማዊ ሀይለስላሤ ያደረጓቸው ንግግሮች ይህንን ያመለክታሉ ፡፡ አስገራሚው ነገር በቀዳማዊ ሀይለ ስላሴ ዘመን የወጣውን የፍትሀ ብሄር ሆነ የወንጀል ህግ ኢህአዴግም ሆነ ደርግ ሲጠቀሙበት መቆየታቸው ነው ፡፡ በኋላ ላይ የመጡት መንግስታት ሀይለስላሴን በብዙ መንገድ የሚነቅፉ ቢሆንም ይሁንታቸውን በሰጡትና በእርሳቸው ዘመን በወጣው ህግ አገር ሲያስተዳድሩና ፍርድ ቤቶችም ውሳኔ ሲሰጡ ኖረዋል ፡፡ ደርግም ቢሆን በእርሳቸው ዘመን በወጣው ህግ ሲጠቀም ነው የቆየው የፍትሀ ብሄሩን ህግንም ሆነ የስነ ስርአት ህጉን ባያሻሽለውም ቆየት ብሎ ግን የጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር ደርግ በ1974 ዓ.ም. የተሻሻለው ልዩ የወንጀለኛ መቅጫ ህግ በአዋጅ ቁጥር 214 / 1974 በሚል አውጥቷል ፡፡ ደርግ መጀመሪያ ባወጣቸው አዋጆችም በፍርድ ቤት ሲደረጉ የነበሩ ክርክሮች በነበረው የፍትሀ ብሄርና የወንጀል ህግ እንደሚቀጥሉም አውጇል ፡፡ በኢህአዴግ ዘመን የወንጀል ዋናውን ህግ ብቻ (ስነ – ስርአት ህጉን ሳይጨምር) በ1997 ዓ.ም. ተሻሽሏል ፡፡
ዶ/ር አበራ ጀምበሬ የህግ ታሪክን በሚያወሳውና በሻማ አሳታሚ ድርጅት በታተመው ‹‹ የኢትዮጲያ የፍትህና የአፈፃፀም ስርአት ታሪክ ከ1426 – 1966›› በሚል ርእስ በታተመው መፅሃፋቸው ላይ በፃፉት መፅሀፍን ለቀዳማዊ ሀይስላሴ መታቢያ ሲያደርጉ ‹‹የኢትዮጲያ የዘመናዊ ህግ አባት›› ላሏቸው ለቀዳማዊ ሀይለስላሴ መታሰቢያ አድርገውታል ፡፡
ምንም እንኳ የሃይለ ስላሴ መንግስት በህግ በኩል ቀጥሎ ወደ ስልጣን ከመጡት መንግስታት የተሻለ ቢሆንም ነገር ግን የሰበር ስርአት የሚል ስያሜ የተሰጠው በዚያን ወቅት የዙፋን ችሎት በሚል ይታይ ስለነበረና የዙፋን ችሎት ምን አይነት እንደሆነና ፍርድ አጣሪ ወይንም የዙፋን ችሎት በሚል ስነ – ስርአት ህጉ ላይ የተቀመጠ ሲሆን ይህ ግን በአሁኑ ዘመን ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሚገኘው የሰበር ሰሚ ችሎት የተተካ በመሆኑ አንዱ የፍትሀ ብሄር የስነ – ስርአት ህጉን ማሻሻል ከሚስፈልግባቸው ምክንያቶች እንዱ ይሄው ነው ፡፡ ህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤት በዘመኑ የማይታወቅ ሲሆን ይሄው የዙፋን ችሎት እንደ ህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤትም ያገለግል እንደነበረ መገመት ይቻላል ። ይሁንና ኢትዮጲያ የህገ መንግስቶች ታሪክ ውስጥ እስከ 1987ቱ ህገ መንግስት ድረስ «ህገ – መንግስታዊ ፍርድ ቤት» የሚባል ነገር አይታወቅም ። በሌሎች ሃገራት ግን በዘውዳዊ ስርአት በሚተዳደሩ ሃገራትም ጭምር «ህገ – መንግስታዊ» ፍርድ ቤት ያለ ሲሆን ህገ መንግስታዊ ጥያቄን የሚያስነሱ ትላልቅ ጉዳዮችን የሚዳኝ የዳኝነት ስህተትን ብቻ ከሚመለከተው ከሰበር ስርአት የተለየ ህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤት አስፈላጊ እና ቁልፍ ተቋም ሆኖ ያገለግላል ።
የሰበር ሰሚ ችሎት እንደ ህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤት ሆኖ አልፎ አልፎ የሚሰራ ሲሆን ከዳኝነት ስህተት ባለፈ ህገ መንግስቱን በመተርጎም ውሳኔዎችን ሲሰጥ ይስተዋላል ። ነገር ግን የሰበር ስርአትና ህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤት የተለያዩ ስለሆነ የሰበር ስርአት ህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤትን ሊተካ የሚችልበት እድል የለም ። በእርግጥ የሰበር ችሎት ውሳኔዎችን ሲወስን አስፈላጊ ሲሆን ህገ መንግስቱንም ሆነ ሌሎች አዋጆችንና እንዳስፈላጊነቱ ደንቦችንም ጭምር ጠቅሶ መወሰን የሚችል ሲሆን ነገር ግን እንደ ኢትዮጲያ ባለ የመንግስት ስልጣን በሃይል ብቻ በሚለዋወጥበትና ሰላማዊ በሆነ መንገድ በህዝብ ድምጽና ምርጫ የስልጣን ሽግግር ላልታየበት ሃገር ይህን መንግስትንም ጭምር ሊሽር የሚያስችልን ከባድ ስልጣን ለህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤት ከመስጠት ይልቅ ከአስፈጻሚው ብሎም ከገዢው ፓርቲ ጋር በቀጥታ ከተቆራኘው ለፌዴሬሽን ምክር ቤት ህገ መንግስቱ የሚሰጥ ነው ።
ለህገ መንግስታዊ ፍርድ ቤት ሊቀርቡ ከሚችሉ ጉዳዮች መሃከል የአዋጆች ህገ መንግስታዊ ናቸው ወይንስ አይደሉም ? በየትኛውም ደረጃ ያለ አስፈጻሚ አካል የሚያወጣው አዋጅና ድንጋጌ ህገ መንግስቱን ተጻርሯል ወይን አልተጻረረም ? እንዲሁም በተለያዩ አካላትና ግለሰቦች ፣ ኩባንያዎች መሃከል የሚደረጉ መካሰሶች ህገ መንግስታዊ ትርጓሜን የሚሹ በሚሆኑበት ወቅት የህገ መንግስታዊውን ፍርድ ቤትን ውሳኔ የሚሹ ይሆናሉ ። ለምሳሌ በሃገረ አሜሪካ ፕሬዝደንት ኦባማ ያወጡትን ኦባማ ኬር ወይም የሜዲካል መድህን ፖሊሲ (Affordale Healthcare Act) በርካታ የሪፐብሊካን ፓርቲና ጥቅማችን ይነካል ብለው ያሰቡ ወገኖች የተለያዩ ቀዳዳዎችን በመፈለግ አዋጁን ሶስት ግዜ ወደ አሜሪካ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ወስደው ሞግተዋል ። አዋጁ የጠቅላይ ፍርድ ቤቱን እንከን ፍለጋ አምልጦ ስራ ላይ ሊውል ችሏል ። ይህም አስፈጻሚው አካል የሚያወጣው አዋጅ ጥቅማችንን ይጎዳል የሚሉ ወገኖች ያነሱት ቅሬታ አግባብ ሆኖ በሚገኝበት ወቅት መብታቸውን በገለልተኛ የህግ አካል ለማስከበር እድልን ይሰጣል ።
በ1958 ዓ.ም በወጣው የፍትሃ ብሄር የስነ ስርአት ህግ መሰረት በቁጥር 359 መሰረት «ፍርድ እንዲጣራ» ስለሚቀርብ አቤቱታ ሲደነግግ የመጨረሻው ፍርድ ከተሰጠ በኋላ ለግርማዊ ንጉሰ ነገስት ዙፋን ችሎት አቤቱታ የሚቀርበው የመጨረሻው ፍርድ ከተሰጠ በኋላ ፍርዱ እንዲጣራለት በአንድ ወር ውስጥ መጠየቅ ይችላል ይላል ፡፡ በንጉሱ ስርአት አንዱ እነ መንግስቱ ንዋይ ንጉሰ ነገስቱን ለመገልበጥ የተነሱበት ምንክያት ሲገልጡ የህዝቡ ፍትህ ማጣትና ፍትህን ፍለጋ የንጉሰ ነገስቱን ደጅ ሲጠና መቆየቱን እና ይህም ያሳዝናቸው እንደነበረ ገልፀዋል ፡፡በዚያው ስርአት የመጨረሻ ውሳኔን ሳያገኙ እስከ ሃያ አምስት አመታት ድረስ የቆዩ ጉዳዮች እንደነበሩ ይነገራል ፡፡
ይሁን እንጂ የሰበር ሰሚ ስርአት መኖሩ አንድ አስፈላጊ እርምጃ ሲሆን ቀድሞ በንጉሰ ነገስቱ ዘመን ይህ ስርአት «የግርማዊ ንጉሰ ነገስት የዙፋን ችሎት» በሚል የሚታወቀው ሳይሆን አይቀርም ፡፡ የዙፋን ችሎት የአሁኑን በአዋጅ የተቋቋመውን የሰበር ስርአት የሚተካ የነበረ ሲሆን ነገር ግን በአብዛኛው የሚመራው በራሳቸው በንጉሰ ነገስቱ በመሆኑ ግን ለህዝቡ የነበረው ተደራሽነት ግን ውሱን ነበረ ፡፡ የንጉሱን ደጅ ጠንቶ ንጉሱን ገብቶ እንዲያነጋግር የተፈቀደለትና ፣ ንጉሰ ነገስቱ ወደ አንዱ ጠቅላይ ግዛት ጉብኝትን ሲያደርጉ በአካል አግኝቶ ባነጋገረ ሰውና ከተፈቀደለት ፍትህ ይሰጠኝ ብሎ ጮሆ የንጉሱን ጆሮ ሊያገኝ ይችላል ፡፡ ይሁንና ይህም ቢሆን ግን ንጉሰ ነገስቱ የአስፈጻሚው አካል እንደመሆናቸው በዙፋን ችሎት ዳኝነት መቀመጣቸው አስፈጻሚው አካል ተመልሶ ህግ ተርጓሚ የሚያደርገው ነው ።
ይህ በራሱ በፍትህ ስርአቱ ተቋማዊ መሰረት የሌለውና በንጉሱ ላይ ብቻ ተንጠልጥሎ የነበረው የመጨረሻ ፍርድን የማጣራት ስራ «የግርማዊ ንጉሰ ነገስት ዙፋን» ችሎት የሚል ስያሜ ነበረው ፡፡ በወቅቱ መሬትን፣ ርስትንና ቤትን የመሳሰለውን ብዙ አመታን ይፈጅ የነበረውን ክርክርን መፍትሄ ሊሰጥ ባለመቻሉ የፍትህ በተደራሽነት እንዲኮሰምን ማድረጉ የኋላ ኋላ በንጉሱ ስርአት ላይ ከተነሱት ቅሬታዎችና መማረር ዋነኛው ሊሆን በቅቷል ፡፡
ግሎሪያ ስቴይኔም የተባለ ደራሲ እንዳለው ‹‹ህግና ፍትህ ሁልግዜ አንድ ናቸው ማለት አይደለም ፡፡ አንድ በማይሆኑበት ጊዜ ህጉን ማፍረስ ፣ ለለውጥ የመጀመሪያው እርምጃ ሊሆን ይችላል››፡፡ በዚህም ለከሸፈው 1953 መፈንቅለ መንግስትና ለ1966 ህዝባዊ አብዮትና ለመንግስት ለውጥ ሰበብ የህዝቡ ፍትህ ማጣት ዋነኛ ምክንያቶት ሆኖ ቀርቧል ፡፡ በሃገራችን ብቻም ሳይሆን በአውሮፓም ሆነ በተለያዩ የዓለማችን ክፍሎች ለአብዮቶችና ለለውጥ ዋነኛ ምክንያት የፍትህ በአግባቡና በወቅቱ አለመስፈን መሆኑ የታሪክና የፖለቲካ አዋቂዎች የሚስማሙበት ጉዳይ ነው ፡፡ ብዙ ሃገራት መልካም የሆኑ ህግጋት ያላቸው ሲሆን ፣ የዓለም ዐቀፍ የሰብአዊ መብት ድንጋጌዎችን በህገ መንግስታቸው ያካተቱ፣ በምክር ቤቶቻቸው ያፀደቁና በይፋ የፈረሙና የተቀበሉ ናቸው ወደ ተግባር በመለወጥ በኩል በርካቶቹ ሃገራት ግን ዳተኝነት ይስተዋልባቸዋል ፡፡ በአሁኑ ወቅት በዓለም ላይ የምናየው የሰብአዊ መብት ጥሰት ቀድሞ የሰውን ልጅ ሰብአዊ መብትን ያከብራሉ ፣ የነፃነት ተምሳሌት ናቸው ይባሉ የነበሩ መንግስታትም ጭምር ስማቸው ሰብአዊ መብትን ባለማክበር ፣ ባለስልጣኖቻቸው በተደጋጋሚ በጦር ወንጀለኝነት ሲከሰሱ በመገናኛ ብዙሃን መስማት የተለመደ ነው ፡፡
ሁሉን አቀፍ የህግ መፅሀፍ በሚል ርእስ በአቶ አንዳርጌ ሹምዬ በ2006 በተፃፈ መፅሀፍ ላይ በመግቢያው ላይ እንዲሁ ‹‹በሀይለ ስላሴ ስርአት ዘመን ዳኞች ሆነው ሲሰሩ የነበሩት ባለሞያዎች ህጎችን አንብቦ ከመረዳትና ከመተርጎም ጀምሮ በማስረጃ ምዘናና የውሳኔ አፃፃፍ አሁን ካለው የዳኝነት ስርአት የተሻሉ ነበሩ ፡፡ የሚገርመው ነገር ከቤተክርስትያን ትምህርት የዘለለ ሌላ ህግ ትምህርት ቤት ገብተው የተማሩ አለመሆናቸው ነው››
የቀድሞው ንጉሰ ነገስት ቀዳማዊ ሀይለስላሴ የፍትሀ ብሄር ህግን ሲያውጁ በነጋሪት ጋዜጣው ላይ መግቢያው ላይ ባደረጉት ንግግር ላይ እንዲህ ብለዋል፤
‹‹ማናቸውም ህግ የሰዎችን መብትና ግዴታ ለመግለፅ እንዲሁም በመካከላቸው ያሉት ግንኙነቶች የሚተዳሩበትን መሰረታውያን ሃሳቦች ለመግለፅ የወጣ ሲሆን ህጉ ከወጣላቸው ሰዎች ልብ የሚደርስ ፍላጎታቸውን ፣ልምዳቸውን ወይም የተፈጥሮ ፍትህን የሚጠብቅ ካልሆነ በቀር ዋጋ ሊኖረው አይችልም ››
‹‹እኛ ያቋቋምነው የፍትሀ ነገስት ኮሚሲዮን ይህን የፍትሀ ብሄር ህግ ሲያዘጋጅ በተከበረውና በጥንቱ ፍትሀ ነገስት መፅሀፍና ፍርድ በመዝገብ መፃፍ ከተጀመረ ወዲህ የተገለፁትን ጥንታዊ የሆኑትን የንጉሰ ነገስት መንግስታችንን ታላቅ የህግ ልምዶችና አቋሞችን በመመልከትና በተለይም ለንጉሰ ነገስት መንግስታችንና ለተወደደው ህዝባችን የሚያስፈልጉትን በማሰብ ነው››
‹‹ማናቸውም ሰው ለኑሮው አስፈላጊ የሆኑትን መብቶቹንና ግዴታዎቹን ሁሉ ያለ ችግር እንዲገባው ለማድረግ አቅደንና በዚህ ህግ ውስጥ የሚገኙትን ቃላቶች ግልፅ ሆነው እንዲዘጋጁ አድርገናል ››
‹‹የፍርድ ምንጭ የጥበብና የሀብት ማግኛ በሆነ ሁሉን በሚችል በእግዝአብሄር አሰሪነት ይህ ህግ ላሁኑ ህዝባችንና ለመጪው ትውልድ ለሰላሙና ለደህንነቱ እንደሚሆን እናምናለን››
ይህም የሚያሳየው የቀድሞዎቹ አባቶቻን ለህግ ይሰጡ የነበረውን የበለጠ ትኩረትን ያሳያል ፡፡ ቀዳማዊ ሀይስላሴ ከአንድ የእንግሊዝ ዩንቨርስቲ በህግ የክብር ዲግሪ ማግኘታቸው የሚታወቅ ሲሆን እንደነ አክሊሉ ሀብተወልድን የመሳሰሉ ከፍተኛ ባለስልጣኖቻቸውም ከአውሮፓ ታላላቅ ዩንቨርስቲዎች በህግ የተመረቁ ነበሩ፡፡ ለረጅም ዘመናት የንጉሰ ነገስቱ ጠቅላይ ሚኒስትር የነበሩት አክሊሉ ሀብተወልድ ከፈረንሳይ ከሚገኘው የሰርቦን ዩንቨርስቲ በህግ የተመረቁ ነበሩ ፡፡
‹‹ይህን የፍትሀ ብሄር ህግን በማርቀቅ ደረጃ በንጉስ ሃይለስላሴ ግዛት ዘመን የፍርድ ሚኒስትር የነበሩት ክቡር ንርአዮ ኢሳያስ ሲሆኑ ለዚህ ዝግጅት የፕሮፌሰር ግራቨን ረቂቅና እ.ኤ.አ. በ1908 ዓ.ም. የወጣውን የህንድ የፍትሀ ብሄር ስነ ስርአት ህግ በምንጭነት የተገለገሉ መሆኑን ህገ ታሪክ ያስረዳናል›› ፡፡ ከዚህም እምንረዳው ይህ የህንድ ህግ በዘመናዊ የህግ አስተዳደር ሰፊ ልምድ ከነበራትና በወቅቱ የህንድ ቅን ገዢ ከነበረችዋ ከእንግሊዝ ተወስዶ እንደተዘጋጀና በወቅቱ ህንድ የእንግሊዝ ቅኝ ግዛት ስለነበረች በእንግሊዝ ህግ በመመስረት እንደተዘጋጀ መገመት ይቻላል፡፡ የሀገራችንን የፍትሀ ብሄር ህጉንም ሆነ የስነ – ስርአት ህጉን ያነበበ ሰው ከእንግሊዝ ህግ ጋር ያለውን ተመሳስሎ መረዳት ይችላል ፡፡
ህግና ትርጓሜው
በፍትሕ ኀልዮት ታሪክ ውስጥ ወሳኝ ድርሳናት የጻፉ ሰዎች እንደሚያቀርቡት፣ ‘ፍትሕ’ በጥቅሉ ኹለት ዐበይት መደቦችን የያዘ ፅንሰ ሐሳብ ነው፤ እኒኽም ‘ሰብስታንቲቭ ጀስቲስ’ (ፍሬ-ነገራዊ ፍትሕ) እና ‘ፕሮሲጀራል ጀስቲስ’ (ወጋዊ ፍትሕ) ይባላሉ። ከኹለቱ የፍትሕ አመለካከቶች በመነሣት በአገራችን ውስጥ የሚታዩትን ችግሮች ለማሳየት እሞክራለሁ።
ስለ ‘ሰብስታንቲቭ ጀስቲስ’ በምናወራበት ጊዜ፣ በርእሰ ነገሩ ላይ ወሳኝ ድርሳን የጻፉትንና ለብዙ ዓመታት በሃርቫርድ ዩኒቨርሲቲ ያስተማሩትን ጆን ሮውልስን ሳንጠቀስ አናልፍም። ‘የፍትሕ ንድፈ ሐሳብ’ (A Theory of Justice) በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ጆን ሮውልስ ፍትሕን በተመለከተ ባስቀመጡት አስተምህሮ፣ አንድን ሥርዐት ፍትሐዊ ነው የምንለው÷ ዜጎች በአገሪቱ ውስጥ በሚገኙ ኹሉም ተቋማት ውስጥ ገብተው ሥራ ለመያዝ ወይም ለመገልገል (በጨረታም ኾነ በሌላ መልኩ ለመሳተፍ) በፆታ፣ በብሔር እና በመደብ ሳይኾን እንደየችሎታቸው ብቻ ተመርጠው ለመሳተፍ ሲችሉ ነው። የአገራችን ብሂል “ከዕንጨት መርጦ ለታቦት፣ ከሰው መርጦ ለሹመት” ይለዋል፤ የጆን ሮውልስን ሐሳብ።
በዘመናዊው ዓለም ህግ ማለት የድሮ ሰዎች መሳሪያ ተማዘው ፊት ለፊት ሽጉጥ ወይም ጎራዴ መርጠው ፣ በመፋለም ያደርጉ የነበረውን ጦርነት በሰላማዊና በሰለጠነ መንገድ ማካሄጃ መንገድ ማለት ነው ፡፡ በጥንት ዘመን አንድ ነገር የኔ ነው ብለው ሁለት ሰዎች ተካሰው ዳኛ ወይም አንድ ገዢ ፊት በሚቀርቡበት ወቅት ተዋጡና ወይም ተፋለሙና ይለይላችሁ ተብሎ ይፈረድና የሚፋለሙበትን መሳሪያ መርጠው ይፋለሙ የነበረ ሲሆን በአሁኑ ዘመን ግን የዚህን አይነት ጦርነት ማካሄጃው መሳሪያ ህግ ነው ፡፡
ከዚያም ሻል ባለው ዘመን ደግሞ በመርማሪ ችሎት መቋቋም ላይ የተመሰረተ ሲሆን ይም በአውሮፓ በተለይም በስፔን መርማሪ ችሎት (Inquisition) የተሰኘ ራሱ ችሎትም መርማሪም ፖሊስም ፣ዳኛም ሆኖ የሚሰራ ችሎት ተቋቁሞ በስፔን ቋንቋ ማሮንስ የሚባሉትን የካቶሊክ ሀይማትን ያልተቀበሉ አይሁዳውያንንና መናፍቃንን ለመመንጠር በስፔን ንጉስ የተቋቋመ የነበረ ነው ፣ በዚህም በርካታ አይሁውያን ስፔንን ለቀው ሲወጡ ስፔንም ከነበራት ሀያል የምጣኔ ሀብት ማእከልነት ልታዘቀዝቅና የአውሮፓ ምጣኔ ሀብታዊና የንግድ እንቅስቃሴው ወደ ሰሜናዊ አውሮፓ ወደ እንግሊዝና ፣ ጀርመን ሆላንድ ወደ መሳሰሉት አገራት ሊሄድ በቅቷል ፡፡ ካንጋሮ ፍርድ (Kangaroo Court) ቤትም እንዲሁ በስታሊን ዘመን በቀድሞዋ ሶቭየት ህብረት በስታሊን ተቃዋሚዎች ላይ ያለምህረት ፍርድ ሲሰጥ የነበረ ነው ፡፡
በተመሳይም (MacCartysm) ማካርቲዝም በመባል የሚታወቀው ማካርቲ በተባለው ችኩል በነበረው የአሜሪካ ሴናተር የተመሰረተው መንጣሪ ኮሚቴ ኮሚኒዝምን የሚመነጥር ኮሚሽን ተቋቁሞ እንዲሁ በርካታ የሆሊውድ ጸሀፍትን ፣ የፊልም ዳይሬክተሮችን ከአሜሪካ ምድር ሊያሰድድና በርካቶችን ያለ ጥፋታቸው ሊያሳድዳቸውና ከአገር ሊያባርራቸው በቅቷል ፡፡
ህግ በራሱ በርካታ አላማዎች ያሉት ሲሆን ከህግ ባለሙያዎች ውጪ የተቀረው ህብረተሰብ እነኚህን አላማዎች ልብ አይላቸውም፡፡ ብዙውን ጊዜ የህግ ባለሙያዎች የህግ አላማዎች ብለው የሚያስቀምጧቸው ህግ ለመቅጣት ወይም ለመበቀል ፣ ለማስወገድና ለማስተማር ነው ይላሉ ፣ ይሁን እንጂ ህግ በዚህ አይወሰንም አንዱ የህግ አላማ ያለውን ወቅታዊ የሆነውን ነባራዊውን ሁኔታ ‹Status Quo› ማስጠበቅና መከላከል ነው ፡፡ ይህ ነባራዊ ሁኔታ በሀይልም በማታለልም ይምጣ በይርጋ የህግ አንቀፆች ባለበት ይርጋ ተብሎ ሲበየን ያለው ሁኔታ ይቀጥል እንደማለት ነው ፡፡ ለዚህም የይርጋ አንቀፆችን ብንመለከት አንድ ፍርድ ለምሳሌ በአስር አመት ውስጥ ካልተፈፀመ ‹‹በይርጋ ቀሪ ነው የሚሆነው መፈፀሙ ካቆመ ጀምሮ ከአስር አመት በኋላ አይፈፀምም›› ይላል የፍትሀ ብሄር የስነ – ስርአት ህጉ ፣ ይህ ብቻ ሳይሆን አንድ ሰው ሁከት ይወገድልኝ ብሎ ለመጠየቅ በሁለት አመት ውስጥ መጠየቅ ሲኖርበት በዚያ ጊዜ ውስጥ ካልጠየቀ ግን የተወሰደበትን ነገር በሁከት ይወገድልኝ ማስመለስ የማይችል ሲሆን ሊያቀርብ የሚችለው ክስ የተወሰደውን ነገር ለማስመለስ የቤቱ ወይንም የንብረቱ ባለቤት ነኝ የሚል ክስን ነው ፡፡ ይህም በሰበር ሰሚ ውሳኔ የህግ ትርጓሜ የተሰጠበት ነው ፡፡ ለምሳሌ ቤታቸውን በሀይል በቀበሌም ሆነ በሌላ አካል ያጡ እና በሁከት ይወገድልኝ ለማስመለስ የሞከሩ ሰዎች ሁለት አመቱ ስላለፈ መጠየቅ አትችሉም በይርጋ ክሳችሁ ቀሪ ሆኗል ተብሎ በስር ፍርድ ቤት ውሳኔ የተሰጠባቸው ሲሆን ሰበር ሰሚ ችሎት ግን የንብረት ባለቤትነት መብት በይርጋ ስለማይታገድ ባለቤት ነኝ በሚል የባለቤትነት ክርክራቸውን በማቅረብ ቤታቸውን ለማስመለስ የሚችሉበት እድል አለ ብሎ ጭብጡን ለውጦ ፈርዶበት ወደ ስር ፍርድ ቤት መልሶታል፡፡
ህግ የረጅም ጊዜውን አርቆ በማየት የተሰደረ ነው ፡፡ በአንድ ክርክር ወቅት ረዘም ያለ ቀጠሮ የሚሰጥበት ምክንያት ተከራካሪ ወገኖች በዚያ ነገር አንዴ ስለሆነ የሚወሰነው ተዘጋጅተው የህግ ባለሙያ አማክረውም ሆነ ራሳቸው ደህና መልስ ይዘው እንዲቀርቡና አጥብቀው እንዲያስቡበት እንደሆነም ማንም አይስተውም ፡፡
ህግ አንድን ሰው ከራሱ አጥፊ ድርጊት ለመጠበቅ የተደራጀ ነው ፡፡ ለምሳሌ በህግ አንድ ሰው ራሱን እንዲገድል ወይንም ራሱን የሚጎዳ ነገረን እንዲያደርግ አይፈቀድለትም ፡፡ በተሻሻለው የቅጂና ተዛማጅ መብቶች ጥበቃ በሚያውጀው አዋጅ ላይ አንድ ሰው ራሱ ከፈጠረው የስነ – ጥበብ ውጤት አይከፈለኝ ማለት አይችልም ፡፡ አንድ ሙዘቀኛ ባቀነቀነው ሙዚቃ ይከፈልህ ሲባል የለም አይከፈለኝ ማለት አይችልም ፣ አንድ ሰራተኛም በሰራተኝቱ ማግኘት የሚገባውን እና ህግ የሚፈቅድለትን ጥቅምም ሆነ መብት በገዛ ፈቃዴ ትቻለሁ ቢል በህግ ፊት ተቀባይት የለውም ፡፡ አንዳንድ አገራት በእርግጥ አንድ በማይደን ህመም የተጠቃ ሰውን ህይወቱ እንዲጠፋ ወይንም ራሱን በራሱ የማጥፋት መብት እንዲኖረው ወይንም ሀኪሞች ህይወቱን እንዲያጠፉ ራሱ ወይንም ቤተሰቡ መፍቀድ እንዲችሉ የሚፍቅድ ህግ እንዲፀድቅ የሚጠይቅ አዋጆች እንዲወጡ ሲጠየቅ እንደ ሆላንድ ያሉ አገራት ላይ በዚህ ጉዳይ ላይ ውይይት ተደርጓል ፡፡
ህግ የራሱ የጊዜ አቆጣጠርም አለው ፣ ለምሳሌ አንድን ነገር አንድ ተብድያለሁ የሚል ሰው ሊጠይቅ የሚችልበት ጊዜ ራሱ በህግ የተገደበ ነው ለምሳሌ አንድ በደል የደረሰበት ሰው በሁለት አመት ውስጥ በደሉን ወደ ህግ ካላቀረበ ከዚያ በኋላ በማንኛውም ጊዜ ተበድያለሁ የሚል ጥያቄን ማቅረብ እንደማይችል የፍትሀ ብሄር ህጉ ይደነግጋል ፡፡ በአሰሪና ሰራተኛ ህጉም ላይ ከሶስት ወር እስከ አንድ አመት ድረስ የይርጋ ጊዜዎች ተቀምጠዋል፡፡
በ1950ዎቹ የወጣው የፍትሀ ብሄር እና የንግድ ህግጋት ከወጡ ወደ ስልሳ አመታትን ያስቆጠሩ በመሆኑ ከአሁኑ ዘመን ጋር በሚሄድ መንገድ መሻሻል እንደሚያስፈልጋቸው ግልፅ ነው ፡፡ ከእዚሁ የፍትሀ ብሄር ህግ ውስጥ መንግስት ለራሱ አሰራር አስፈላጊ ናቸው ያላቸውን እየመረጠ አሻሽሏል ፡፡ ለምሳሌ የሊዝ አዋጅ ፣የቤተሰብ ህግ ፣ የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ ፣ የግብር አዋጅ የመሳሰሉት ተሻሽለዋል ሆኖም በአጠቃላይ የፍትሀ ብሄር ህጉም ሆነ የንግድ ህጉ አሁን ካለው የኢኮኖሚና የንግድ እንቅስቃሴና ካለው ማህበረሰባዊና ፖለቲካዊ ለውጦች አንፃር መቃኘትና መሻሻል እንደሚገባቸው ግልፅ ነው ፡፡
‹‹የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት ውሳኔዎች›› በሚል ርእስ ስር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በ2005 እና በ2006 ዓ.ም. ካሳተማቸው በ13ኛው ና በ14ኛው ቅፆች ውስጥ የዚህ አይነት አስገዳጅ የሆነ የህግ ትርጓሜ የተሰጠባቸውን ክርክሮች ውሳኔዎችን ማግኘት ይቻላል ፡፡ ክርክር እንዳለ እያወቁ ዝም ያሉና ክርክር ባለበት ወቅት በክርክሩ ውስጥ ገብተው መብታቸውን ያላስከበሩ ይዞታቸውን እስከማጣት ድረስ የተወሰነባቸው ግለሰቦች እንዳሉ ከሰበር ውሳኔዎች ማንበብ ይቻላል ፡፡
አንድ ሰው የውርስ መብት አለኝ ብሎ ካለ ውርስ ይጣራልኝ ብሎ መጠየቅ የሚችለው በሶስት አመት ውስጥ ነው ብሎ ሰበር ሰሚው ችሎት የህግ ትንታኔ የሰጠበት ሲሆን ፣ አንዲሁም አንድ ሰው የስጦታ ውልን አድርጎ ያደረኩት የስጦታ ውል ይፍረስልኝ ወይም ይፈፀምልኝ ብሎ መጠየቅ የሚችለው በአስር አመታት ውስጥ ነው ብሎ ሰበር ሰሚው የህግ ትርጓሜን ሰጥቶበታል ፡፡ የዚህ አይነት ህግጋት በግልፅ የስነ ስርአት ህጉ ላይም ሆነ በተለይም የዋናው የፍትሀ ብሄር ህጉ ላይ በግልፅ መቀመጥ የነበረባቸው ናቸው እንጂ በሰበር ሰሚው የህግ ትርጓሜ ሊሰጥባቸው የሚገቡ አልነበሩም ፣ ምክንያቱም አንድ ሰው የፍትሀ ብሄር ህጉን በሚያነብበት ወቅት መሰረታዊ የሆኑ የዚህ አይነት ህግጋትን በዋናው ህጉ ላይ ቁልጭ ብለው መቀመጥ የሚገባቸው ናቸው እንጂ በህግ ትርጓሜ ሊብራሩ የሚገባቸው አልነበሩም ፡፡ ‹‹ህግን አለማወቅ ይቅርታን አያሰጥም›› የሚው የፍትሀ ብሄሩም ሆነ የወንጀለኛ መቅጫ ህጎቹ ላይ በግልፅ የተቀመጠ በመሆኑ አንድ ሰው አዋጆችን እየገዛ ሊያነብ ይችላል ፣ ነገር ግን በአብዛኛው የህግ ባለሙያዎች ለስራቸው ሲሉ በሚከታተሏቸው እንደ ሰበር ሰሚ ውሳኔ የመሳሰሉ ሰነዶችን የማግኘት እድሉ አነስተኛ ነው – የዚህ አይነት ሰነዶች የት እንደሚገኙ ማወቁ ራሱ ፈተና ነው፡፡
ይህን እንጂ የዚህ አይነት ክርክሮች በተደጋጋሚ ለሰበር እየቀረቡ ተመሳሳይ የህግ ትርጓሜ ሲሰጥባቸው ይስተዋላል ፡፡ ሰበር በአንድ ጉዳይ ላይ የተለየ ጭብጥን በመያዝ ከቀድሞው የተለየ ውሳኔ መወሰን እንደሚችል ግን የፍርድ ቤቶችን ለማቋቋም ተሻሽሎ በወጣው አዋጅ ላይ ተደንግጓል ፡፡ ለዚህ አይተኛ ምሳሌ የሚሆነው ሰበር ችሎቱ በአንድ ወቅት የንብረትን የመጠየቅ መብት በይርጋ ቀሪ እንደሚሆንና በአስር አመት ውስጥ ጠያቂው ካልጠየቀ በስተቀር ከዚያ በኋላ የመጠየቅ እንደማይችል ሲበይን በሌላ ወቅት ደግሞ በተመሳሳይ ጭብጥ የንብረትን የመጠየቅ መብት በይርጋ ቀሪ እንደማይሆንና በይርጋ ቀሪ የማይሆንበትን የፍትሀ ብሄር ህግን እና ህገ – መንግስቱ የንብረት ባለቤትነት መብትን ያረጋገጠ መሆኑን ጭምር በመጥቀስና እንዲሁም ይህንን የንብረት ባለለቤትነት መብትን ከሰብአዊ መብት ጋር እኩል በማድረግ ቤቱ ለባለቤቱ ይመለስ የሚል ውሳኔን ሰጥቷል ፡፡ የማይንቀሳቀስ ንብረትን በተመለከተ የሚቀርብ የመፋለም ክስ በይርጋ ቀሪ ሆኗል የሚችል ስላለመሆኑ የሰ/መ/ቁጥን 43600 በቅፅ 10 በጥቅምት 2006 ዓ.ም በታመው የሰበር ችሎት ውሳኔዎች ላይ ታትሟል ፡፡
እንዲሁም የፌደራለል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ባሳተመው በሰበር ችሎት ውሳኔዎች ቅፅ ቁጥር 6 ላይ እንደተመለከተው በሰ/መ/ቁጥር 27739 ላይ ከመሬት ሽያጭ ጋር በተያያዘ የሚቀርብ የክስ አቤቱታ የክስ ምክንያት የሌለውና በፍርድ ቤት ሊስተናገድ የማይችል ስለመሆኑ ሲወስን መሬትን ሊሸጥ የማይችል በመሆኑ በህገ መንግስቱ ላይ የተደነገገ ስለሆነ ነው ፡፡
በኢትዮጲያ የሚወጡ አንዳንድ ህግጋት ‹‹ጥርስ አልባ›› በመሆንም ይታወቃሉ ፡፡ዎልፍ ጋንግ ቮን ጎቴ የተባለው ጀርመናዊ ፈላስፋና ገጣሚ እንደሚለው ‹‹መቅጣት የማይችል ዳኛ ፣ የማታ ማታ የወንጀለኛ ተባባሪ ይሆናል›› ይላል ፡፡ ዳኛው ብቻ ሳይሆን ህጉም ጭምር መቅጣት የማይችል ‹‹ጥርስ የሌለው አንበሳ›› ከሆነ ወይንም ቆንጣጭ የሆነ ቅጣትን የማያሳርፍ ከሆነ ወንጀል እንደ ቀልድ እንዲሰራና ህገ – ወጥ ድርጊት እንዲንሰራፋ ያደርጋል ፡፡ አልጠየቅም ወይንም ፍርድ እስኪመጣ ጊዜን ይወስዳል በሚል ሰዎች ወደ ህገ – ወጥ ድርጊት እንዲሀቡ ያደርጋል ፡፡
በ1992 ዓ.ም. የወጣው የጠበቆች የስነ – ምግባር ደንብ አንድ ጠበቃ ከባድ የስነ – ምግባር ጥሰት ቢፈፅም ምንና በምን አይነት መንገድ እንደሚቀጣ ምንም የሚገልጸው ነገር አልነበረም ፡፡ አንድ ጠበቃ የዛን አይነት ጥሰትን ቢፈጽም እና ይህን ያወቀ ጠበቃ ለፍርድ ቤት ወይንም ፈቃድ ለሰጠው አካል መጠቆም እንደሚችል ብቻ ይገልፃል እንጂ ቅጣቱ ምን ሊሆን እንደሚችል እንኳን የሚገልጸው ነገር የለም ፡፡ ይህም ጠበቆች ሃሰተኛ ምስክሮችን በመጠቀም ፍርድ ቤቶችን በማሳሳት ውሳኔዎችን ሲያስወስኑና ሲያስፈርዱ በተደጋጋሚ ተስተውሏል ፡፡ ይህን በማየት ይመስላል ይህንን ደንብ ማሻሻሉንና ሃሰተኛ ምስክሮችን በመጠቀም ፍርድን የሚያስፈርዱ ጠበቆች ላይ ከበድ ያለ ቅጣትን የሚጥል ደንብ ተረቆ እንደተዘጋጀ የፍትህ ሚኒስቴር ሃላፊዎች የገለፁት፡፡
በሃገራችን የፍርድ ቤት ቀጠሮ ረጅም መሆኑንና እንዲሁም በአንድ ወቅት የወጣ የአሜሪካ ምገስት ሪፖረውት ርት እንደሚያመለክተው የኢትዮፒያ ፍርድ ቤቶች ፍትሐ ብሄር ሙግት ያላቸው ልምድ አነስተኛ ነው ሲል ተችቷል ፡፡ አንድ ቀጠሮ በረዘመ ቁጥር ያንን ነገር በይዞታው ስር አድርጊ የሚከራከረው ወገን ያለአግባብ ተጠቃሚ ሲሂን ሆን በአንፃሩ ነገሩ ትክክለኛ ባለቤት የሆነው ሰው ቆይቶ ቢፈረድለትም ዋናውን ንብረቱን ከአመታት ክርክር በኋላ ማስመለስ ቢችልም ነገር ግን የሚደርስበት ኪሳራ ግን ሊካካስ የሚችል አይደለም ፡፡ ምናልባት ከውል ውጪ አለአግባብ መበልጸግ የሚሉ የፍትሀ ብሄር ህግጋት አንቀፆችን በመጥቀስ ድጋሚ መክሰስና ከውል ውጪ ደርሶብኛል የሚለውን ኪሳራ በተወሰነ መልኩ ማካካስ ቢችልም ይህም ቢሆን ብቁ ላይሆን ይችላል ፡፡ በፍትሀ ብሄር ህግ ስነ ስርአት ህጉ መሰረት በፍርደ ባለእዳ ላይ የሚታሰበው ወለድ ምጣኔ 9 ፐርሰንት ሲሆን ይህም አሁን ካለው የኢኮኖሚ እንቅስቃሴና ከፍተኛ የዋጋ ንረት ባለበት ሁኔታ ባንኮች እስከ 17 በመቶ በሚያበድሩበት ሁኔታ በ1958 ዓ.ም. የወጣው የፍትሀ ብሄር የስነ ስርአት ህግ አፈፃጸምን በሚመለከት ያስቀመጠው የ9 በመቶ ወለድ ምጣኔ ከአሁኑ የኢኮኖሚ ሁኔታ ጋር መሄዱ ሊገመገም የሚገባው ነው ፡፡
የኢትዮጲያ የህግ ስርአት በጣም ዘገምተኛውንና ቀሰስተኛው ሳይሆን አይቀርም ፡፡ እንደ ቀልድ ፍርድ ቤት የተከፈተች መዝገብ አመታትን ባለጉዳዮችን ስታመላልስ ትስተዋላለች ፡፡ ይህ በሌሎችም አገራት የሚታይ ነው እንደ ጃፓን ባሉ አገራትም ጭምር ፍርድ ቤት የገባ ነገር አመታትን እንደሚወስድ ይነገራል ፡፡ በተለምዶ ‹‹የዘገየ ፍትህ እንደ ተነፈገ ይቆጠራል›› የሚል አባባል አለ፣ ህብረተሰቡ በተለምዶ ጉዳዮች የሚፈጁትን ረጅም ጊዜ በማስተዋል ‹‹ከሳሽ ከመሆን ፣ ተከሳሽ መሆን ይቻላል›› ሲል ይሰማል ፡፡ የአንድ ፍርድ ምንም እንኳን ሰበር ሰሚው ጋር ደርሶ ትክክለኛው ቢፈረድም እዛ ደረጃ ለመድረስ አመታትን ወስዶ ነው ፡፡ ሲፈፀም ደግሞ ለማስፈረድ ያለውን ድካም ቸል የማለትና ፍርዱን እንደ ምንም ያለመቁጠር ሁኔታ የሚታይ ሲሆን ፣ ይህም አፈፃጸሙ ለአንድ ተበዳይ ለሆነ ሰው በራሱ ሌላው ራስ ምታት ነው ማለት ይቻላል ፡፡
ክፉ ስራ ቶሎ አለመቀጣቱና የፍርድ መዘግየት ከጥንትም ጀምሮ ሰዎች ክፉን እንዲያደርጉ የሚያበረታተ እንደሆነና ጠቢቡ ሰለሞን ‹‹በክፉ ስራ ላይ ፈጥኖ ፍርድ አይፈረድምና፣ ስለዚህ በሰው ልጆች ውስጥ ልባቸው ክፉን ለመስራት ጠነከረ›› መፅሀፈ መክብብ ምእራፍ 8 ፣ ቁጥ 11 ፣ነገር ግን ሃጢአተኛ መቶ ጊዜ ክፉን ቢሰራ ፣ ዘመኑም ረጅም ቢሆን ለፃድቃን እንጂ ለሃጢአተኞች ደህንነት እንደሌለ ጠቢቡ አክሎበታል ፡፡
እዚህ ላይ አንድ የጥንት የአረቦች ተረት ሁለት እስረኞች አንድ ሱልጣን አንድ ተአምራዊ የተለየ ነገር እንዲያደርጉና ምህረትን ሊሰጣቸው ቃል ይገባላቸዋል ፡፡ አንደኛው የሞት ፍርድ የተፈረደበት እስረኛ የሱልጣኑን ፈረስ በአንድ አመት ውስጥ መብረር ሊያስተምር ቃል ይገባል ፡፡ ጓደኛው እስረኛም በመገረም እንዴት ፈረስ መብረር አስተምራለሁ ትላለህ? ይለዋል ፡፡ ቃል የገባው ጓደኝየው ሲመልስም አንተ አልገባህም ፣ እስከዛው ወይ ፈረሱ ይሞታል ፣ ወይ እኔ እሞታለሁ ወይንም ራሱ ሱልጣኑ ይሞታል ብሎ መለሰለት ይባላል ፡፡ ይህም በፍትህ ስርአት ውስጥ ጊዜ ምን ያህል ፍትህ ላይ ተፅእኖ እንዳለው የሚያሳይ ሲሆን በጊዜ ያልተሰጠ ፍትህ ለጥፋተኛው ከፍርድ ማምለጥን ያስከትላል ፡፡ የዘገየ ፍትህ እንደተነፈገ ይቆጠራል (Justice Delayed, Justice Denied) ይባላል በተለምዶ።
ሰበርና በሌላ ጊዜ የተለየ አቋም የያዘባቸው
አንድ ሰውም የውርስ መብት አለኝ ብሎ የሚያን ከሆነ የውርስ ይጣራልኝ ክሱን አቤቱታውን በሶስት አመት ውስጥ ማቅረብ ሲኖርበት ከሶስት አመት በኋላ ግን ይህ መብት አይኖረውም ይህን የመሳሰሉት በስነ ስርአት ህጉም ሆነ በዋናው የፍትሀ ብሄር ህጉ በግልፅ ያልተቀመጡ ነገር ግን በሰበር ሰሚው የህግ ትርጓሜ የተሰጠባቸው ናቸው ፡፡
ለዚህም አይነተኛ ማሳያው የሰበር ሰሚ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሚወስናቸው አስገዳጅ የህግ ትርጓሜን የሚሰጥባቸው ጉዳዮች አንዳንዶቹ በፍትሀ ብሄርም ሆነ በወንጀል ህጎቹና በስነ ስርአት ህግጋቶች በግልፅ መደንገግ የነበረባቸው ጉዳዮች ናቸው ፡፡ ነገር ግን ለአተረጓጎም ክፍትና አሻሚ ሆነው ሲያከራክሩ ሰበር ሰሚው በተለያየ ጊዜ በተደጋጋሚ የተለያየ አተረጓጎነም ሊሰጥባቸው ይስተዋላል ፡፡ የዳኞችን ስልጣን ለመወሰን በወጣው አዋጅ ላይ ሰበር ሰሚው በተመሳሳይ ጭብጥ ላይ ሌላ የተለየ ትርጓሜን መስጠት እንደሚችል የሚደነግግ ቢሆንም በስነ – ስርአት ህጉ ላይ በግልፅ ሊቀመጥ በሚገባው ጉዳይ ግን ሰበር ሰሚ ድረስ በተደጋጋሚ አከራካሪ መሆኑ ግን የህግ ክፍተት ነው ሊባል የሚችለው ፡፡ የክርክሩን ጭብጥ በመለወጥም አንድ ሰው ምን ብሎ ነው ክስ ማቅረብ ያለበት የሚለውን እንዲሁ ሰበር ችሎት ከሰጠባቸው ውሳኔዎች ላይ ማየት ይቻላል፡፡
በፍትሀ ብሄር ህጉ በግልፅ ያልሸፈናቸው ለፍ/ቤት የቀረቡ ጉዳዮችን አካሄድ በተመለከተ ህጉ ከመውጣቱ በፊት ተፅፈው በስራ ላይ የነበሩ አግባብነት ያላቸውን ህጎች እንደ አግባብነቱ ስራ ላይ ሊውሉ የሚች ስለመሆኑ ነገር ግን አንድ ከሳሽ መጥሪያውን ለተከሳሽ ሳያደርስ ክሱን ቢተወው ወይም ከሳሽ ክስ አቅርቦ ለከሳሸ የሚላከውን መጥሪያ ከፍ/ቤት ውጪ አድርጎ ነገር ግን ለተከሳሽ መጥሪያውን ከማድረሱ በፊት ክሱ እንቋረጥ ያደረገ ከሳሽ ለዳኝነቱ የከፈለው ገንዘብ በሙሉ እንዲመለስለት የሚቀርበው ጥያቄ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑና ፣ነገር ግን ክስ የመሰማቱ ሂደት ከመጀመሩ በፊት ክሱን በማንሳት መዝገቡ እንዲዘጋ ያደረገ ከሆነ ለዳኝነት ከከፈለው ገንዘብ ለፍ/ቤቱ በኪሳራ ስም የሚቀነሰው ተቀንሶ ቀሪው ገንዘብ ሊመለስት እንደሚገባ የፍብ/ስ/ስ ቁ 232 (1) 245 እና 278 እና የህግ ክፍል ማስታወቂያ 177/74 አንቀፅ 11 በመጥቀስ ብይን ሰጥቶበታል ፡፡
አንድ ሰው መብቴ ነው ይመለከተኛል በሚለው ጉዳይ ላይ ሁለት ባለጉዳዮች በሚከራከሩበት ወቅት ክርክሩን የሚያውቅ ከሆነ ክርክሩ ከመጀመሩ በፊት ወይንም ክርክሩ ተጀምሮም ከሆነ ከመወሰኑ በፊት ችሎቱን አስፈቅዶ ወደ ክርክሩ መግባት እንዳለበት የፍትሀ ብሄር የስነ – ስርአት ሀጉ በግልፅ ይደነግጋል፡፡ ይሁን እንጂ እያወቀ ዝም ካለ ምን እንደሚሆን ግን የስነ – ስርአት ህጉ በግልፅ ምንም የሚለው ነገር የለም ፡፡ እናም መብታችን ተነካብን የሚሉ ወገኖች በክርክሩ ወቅት ዝም ብለው ክርክሩ እንደሚደረግ እያወቁ ውሳኔ ከተወሰነ በኋላ ግን ውሳኔው አይመለከተንም ወይንም ውሳኔው ውድቅ ይደረግልን ቢሉ ምን ይሆናል የሚለው በሰበር በተደረገ ክርክር ላይ ሰበር የወሰነው ውሳኔ እንደሚያመለክተው ክርክሩን እሚያውቅ ወገን ከመወሰኑ በፊት ወደ ክርክሩ በመግባት መብቱን ማስከበር አለበት ፡፡ በፍትሀ ብሄር የስነ – ስርአት በአንቀፅ 41 መሰረት ጥቅም አለን የሚል ወገን ከሳሽን ወይንም የተከሳሽን እግር በመተካት ካልተቻለም ጣልቃ ገብ ሶስተኛ ወገን ሆኖ ችሎቱን አስፈቅዶ በክርክሩ ውስጥ መግባት እንደሚችል የፍትሀ ብሄር የስነ – ስርአት ህጉ ደነግጋል ፡፡ እነኚህን አንቀፆችን ሳይጠቀም ቢቀርና እያወቀ ዝም ቢል ግን ከፍርዱ እንደማያመልጥ ሰበር በሰጠው አስገዳጅ በሆነ (Precedent) የህግ ትንታኔ ተደንግጓል ፡፡ ይህም ፍርድ ቤቶችን ተገማች ለማድረግ መሆኑ ግልፅ ነው ፡፡
ሌላውም እንዲሁ አንድ ፍርድ በሃሰት በተመሰረተ መረጃ ከተበየነ በመጀመሪያ የሰበር ውሳኔ ከይግብባኝ በኋላ ይህንን ድጋሚ አንስቶ መጠየቅ አይቻልም ብሎ ሲወስን በሌላ ወቅት ደግሞ ይግባኝ ተብሎበት ከጸናም በኋላ ቢሆን በሀሰት መረጃ የተፈረደ ከሆነ ፍርዱ ሊሻር እንደሚችል ውሳኔ ሰጥቷል ፡፡ ይህም ሰበር በአንድ ጉዳይ ላይ የተለየ ጭብጥን በመያዝ ውሳኔን መስጠት እንደሚችል በተደነገገው መሰረት ነው ፡፡ በተመሳሳይም ተከራካሪዎች በሽምግልኛ ዳኝነት ለመጨረስ ‹‹አርቢትሬሽን›› (Arbitration) ተስማምተው ሲያበቁ የግልግል ዳኝነት ጉባኤው የሚሰጠው የመጨረሻ ይሆናል ብለው በውላቸው ውስጥ ከተዋዋሉ የግልግል ዳኝነት ጉባኤ ውሳኔ ለሰበር ቀርቦ ሊታይ አይገባም በማለት ከዚህ ቀደም የሰጠውን ውሳኔ የፌደራል ፍርድ ቤቶችን ለማሻሻል በወጣው አዋጅ 454/ 1997 አንቀጽ 2 (4) መሰረት በቅፅ 10 በሰ/መ.ቁጥር 42239 በሰበር ሊታይ ይችላል ሲል በይኗል ፡፡ ሁለቱ ተዋዋይ ወገኖች በውላቸው የዳኝነት ጉባኤው የሚሰጠው ውሳኔ የመጨረሻ ነው ብለው ቢዋዋሉም የግልግል ዳኝነት ጉባኤው ውሳኔ በፍርድ ቤት ሊታይ የሚችል ነው ብሎ አቋሙን ለውጦ ፈርዶበታል ፡፡
የአከራይ ተከራይን ህግን ብንወስድ በአንድ ወቅት አከራዩ በተከራዩ ላይ ምክንያትን በመጥቀስ እንዲለቅ ሲጠይቅ ምክንያቱ በቂ አይደለም በማለት ይልቀቅ መባሉ ተገቢ አይደለም ሲል ፣ በሌላ በኩል ደግሞ በተመሳሳይ ሁኔታ አከራዩ ምክንያት ጠቅሶ ተከራዩ ይልቀቅልኝ ሲል የጠየቀውን ደግሞ አከራዩ ይልቀቅ ማለት ይችላል ፣ ያለበለዚያ የአከራዩን መብት የሚያጣብብ ነው በማለት ቤቱ በአከራዩ ጥያቄ መሰረት ተከራዩ መልቀቅ አለበት ሲል የመጨረሻ ውሳኔ ሰጥቷል ፡፡ ምክንያት የጠቀሰው አከራይ ምክንያቱ በቂ አይደለም በሚል ማስለቀቅ አይችልም ሲባል በአንፃሩ ምክንያት ያልጠቀሰው አከራይ ግን በጥያቄው መሰረት ቤቱ እንዲለቀቅለት ተወስኖለታል ፡፡
የቅጂና ተዛማጅ መብት
አንዳንደ አገራት እንደ ጃፓን ያሉ አገራት የፓተንት ህግ ያላቸው ሲሆን አንድ ሰራተኛ በሚሰራበት ኩባንያ ውስጥ አዲስ ነገርን ፈልስፎ ቢገኝ ቀድሞ ኩባንያዎች በጣም ትንሽ ገንዘብን ይከፍሉና ምርቱን ግን በመቸብቸብ እጅግ ትርፋማ ይሆኑ የነበረ ሲሆን በአንፃሩ ግን ፈጠራውን ላመነጨው ሰው ግን ምንም ሳይከፍሉ እነሱ የፈጠራው ባለቤት ይሆኑ ነበረ ፡፡ ነገር ግን ጃፓናውያን ይህን በመመልከት ሰራተኛው ለሚፈጥረው ፈጠራ ግን ከድርጅቱ ትርፍ መካፈል እንደሚችልና ወቅታዊ የሆነ ለክፍያን እንደሚያገኝ ደንግገዋል ፡፡
ይህን ህግ በማሻሻል ይበልጥ ሰራተኛው ቋሚ ተከፋይና ባለቤት እንደሆነ ደንግገዋል በዚህም የሰራተኞችን የፈጠራ በማበራታታት ላይ ይገኛሉ ፡፡ ነገር ግን የዚህ ችግሩ አንድምታ ለምሳሌ 500 ፓተንቶችን ሊጠመቀም ይችላል ስለዚህ እነኚህን ሁሉ ፓተንቶች ባለቤቶችን መክፈልና ምን ያህል ሊደርሳቸው ይባል ገባል የሚለከውን ኮሚቴዎችን በማቋቋም ይወስናሉ ፡፡ በአሁኑ ወቅት አንዳንድ የኤክትሮኒክስ ምርቶች እስከ አስር ሺህ ፓተንቶችን ሲጠቀሙ ለእነኛ ሁሉ ማከፋፈሉና ክፍያውን መወሰኑ ይበልጥ ፈታኝ ስሆነባቸው ማበረታቻ ወይንም እንደ ቦነስ ያለ ክፍያን ለመክፈል በማሰብ ላይ ናቸው ፡፡
የፓተንትና የቅጂና ተዛማጅ መብቶች (Patent & Copyright) በአለም ላይ ውስብስብ ለአሰራር አስቸጋሪ ከሆኑ ህጎች አንዱና ዋነኛው ነው ፡፡

ዋቢ መጽሃፍትና ጽሁፎች
http://www.fsc.gov.et ‹‹የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ውሳኔዎች›› በተለያዩ አመታት ከ2003 እስከ 2007 ድረስ የወጡ
የኢትዮጲያ ንጉሰ ነገስት የፍትሀ ብሄር ህግ ፣ 1952 ዓ.ም. ነጋሪት ጋዜጣ ቁጥር 1 በተለይ የወጣ፣ አዲስ አበባ
አንዳርጌ ካሴ ሹምዬ ፣ ሁሉን አቀፍ የህግ መፅሀፍ ፣ መጋቢት 2006 ዓ.ም. አ.አ.
በዶክተር አበራ ጀምበሬ ፣ የኢትዮጵያ ሕግጋተ መንግሥት አጭር ታሪካዊ ቅኝት (ከ1923 – 1983) ፣ በሪፖርተር ጋዜጣ ላይ የታተመ